तन्त्र
tantraक्ली · neut.In 13 kośas: 23 synonym verses, 18 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
यदृच्छा स्वैरिता स्वेच्छा नाथवान्निघ्नगृह्यकौ ।तन्त्रायत्तवशाधीनच्छन्दवन्तः परात्परे ॥ ३५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दोषज्ञस्तु भिषग्वैद्य आयुर्वेदी चिकित्सकः ।रोगहार्यगदंकारो भेषजं तन्त्रमौषधम् ॥ ४७२ ॥भैषज्यमगदो जायुश्चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।उपचर्योपचारौ च लङ्घनं त्वपतर्पणम् ॥ ४७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तन्त्रं स्वराष्ट्रचिन्ता स्यादावापस्त्वरिचिन्तनम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वाहिनी पृतना सेना बलं सैन्यमनीकिनी ॥ ७४५ ॥कटकं ध्वजिनी तन्त्रं दण्डोऽनीकं पताकिनी ।वरूथिना चमूश्चक्रं स्कन्धवारोऽस्य तु स्थितिः ॥ ७४६ ॥शिबिरं रचना तु स्याद्व्यूहो दण्डादिको युधि ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जाङ्गुलिको विषभिषक् व्यालग्राह्याहितुण्डिकः ।भैषज्यं भेषजं जायुरगदस्तन्त्रमौषधम् ॥ ६१३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 लि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।तन्त्रं स्वराष्ट्रचिन्ता स्यादावापस्त्वरिचिन्तनम् ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परिस्पन्दः परिकरः परिबर्हः परिच्छदः ।परिग्रहः परीवारस्तन्त्रोपकरणे अपि ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तन्त्रं सैन्यं च कटकं चक्रं चाविकमस्त्रियाम् ।स्कन्धावारोऽपि दण्डोऽथ व्यूहो विन्यसनं पृतः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
उपचर्योपचारोऽथ भे(भै)षज्यं भेषजं स[156b]मे ।तन्त्रं जीवन्त-जायू नागद औषधमस्त्रियाम् ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
छन्दाधीनवशायत्ततन्त्राद्यास्तत्र भूरिशः ।संपत्तिः श्रीर्विभूतिस्तु लक्ष्मीः संपत्समा स्त्रियाम् ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दोषज्ञश्च तथा चायुर्वेदी भेषजमौषधम् ।भैषज्यमगदस्तन्त्रं जायुरप्युच्यते बुधैः ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परिग्रहः परिवारः परिस्यन्दपरिच्छदौ ।पुल्लिङ्गे परिकरस्तन्त्रोपकरणे समे ॥ ३४१ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रि (wrong syllable); pāda 3, syllable 1 पु (syllables merged)
genderक्लीneut.
ध्वजिनी वाहिनी तन्त्रं चमूर्दण्डो वरूथिनी ।अनीकं चक्रसैन्ये च कटकं पृतना पुनः ॥ ३६५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
औषधमगदस्तन्त्रं भैषज्यं चापि भेषजम् ॥ ७२७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
तन्त्रं वै निजराष्ट्रस्य चिन्ता प्रोक्तं महीतले ।आवापः परराष्ट्रस्य चिन्ता लोके हि कथ्यते ॥ ११६४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परिवारः परिस्यन्दः परिकरः परिच्छदः ।तन्त्रं च परिबर्हश्च परिजनः परिग्रहः ॥ ११६५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ज (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अनीकं कटकं तन्त्रं सेना सैन्यमनीकिनी ॥ १२१६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तत्त्रञ्च तन्त्रवापोऽस्त्री तच्छलाका प्रवाणिका ।वाणिक्रियायां वाणिः स्त्री वाणी च व्यूतिरित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उपजापस्तु भेदः स्यात् समाने सामसान्त्वने ।तन्त्रं स्वराष्ट्रचिन्ता स्यादावापः परिचिन्तनम् ॥ १२७६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
काकोदरी भुजङ्गी च व्याली विषधरापि च ।कथाप्रसङ्गस्तु विषवैद्ये स्यात्तन्त्रमौषधम् ॥ १७८२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तंत्रं स्वराष्ट्रचिंता स्यादावापस्त्वरिचिंतनम् ।अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
तद्भेदो हस्तिमकरोऽथ स्याद्वारुणपाशकः ।ग्राहस्तन्त्रस्तन्तुनागस्तन्द्रश्चामोघतन्तुकौ ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जायुः पुंस्यगदस्तन्त्रं भैषज्यौषधभेषजम् ।क्वाथः कषायो निर्यूहः फाण्टोऽतिक्वाथजो रसः ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तन्त्रं कारणशास्त्रयोश्च शपथे भैषज्यसिद्धान्तयो-र्मुख्यार्थेऽपि परिच्छदेऽपि च तथा तन्त्रं कुटुम्बात्मनि ।तन्त्रं शाकटसूत्रछन्दमुभयार्थप्रयोजकस्तु सःतन्त्रीः स्यात्तु विपञ्चिकादिकगुणे स्याद्देह[85]नाडीषु च ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
प्रसादनायामपि देवतादेःस्याद्गुप्तवादेऽप्यथ तोत्रमाहुः ।स्याद्वेणुकप्राजनयोरथ स्या-त्तन्त्रं कुटुम्बस्य कृतौ च हेतौ ॥ ३६ ॥
उपजातिः
स्त्रियां तु वीणागुणदेहयोः स्या-त्तथा शिरायां च गुडूचिकायाम् ।छत्रं त्रयेऽप्यातपवारणे स्या-न्मिस्यां शिलीन्ध्रेऽपि च धान्यके स्त्री ॥ ३८ ॥
उपजातिः
doubtful
जीलं करकपत्र्यां स्यात् कोशे चर्मपुटे दृतौ ।तन्त्रं स्वराष्ट्रव्यापारे तन्तुवाने परिच्छदे ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
शास्त्रौषधान्त्रमुख्येषु प्रयोगेऽध्वरकर्मणाम् ।एकस्यैवोभयार्थत्वे कुटुम्बव्यापृतावपि ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
सेनायां सामसूत्रे च सिद्धान्तेऽन्यकुटुम्बके ।क्रतुकामाभिवादानामृक्सामानां समागमे ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
तन्त्री तु कन्दरोहिण्यां तन्त्रं स्यादौषधोत्तमे ।तीव्रस्तीव्रोत्तमे तिक्तासुरीदूर्वाभिदि स्त्रियाम् ॥ ३७९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsऔषधोत्तम
कुस्तुम्बुरुण्यतिच्छत्रे छत्रः पर्वतभिद्यपि ।तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते तन्त्रवाये परिच्छदे ॥कुटुम्बकृत्ये हेतौ स्यादुभयार्थप्रयोजके ।इतिकर्तव्यतोषध्योः श्रुतिशाखान्तरेऽपि च ॥शास्त्रभेदे प्रबन्धे च तन्त्री वीणागुणे स्त्रियाम् ।गुडूची देहशिरयोर्नदीभिद्युवतीभिदोः ॥तन्त्रा स्यात्तु प्रमीलायां निद्रायामपि च स्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
इतिकर्तव्यता तन्त्रमुपायश्च द्विसाधकः ।तीव्रं कटुनितान्तञ्च दर्दरः शैलभुग्नयोः ॥ ३५५ ॥
अनुष्टुप्
तंत्रं स्वराष्ट्रव्यापारे तन्तुवाने परिच्छदे ।शास्त्रौषधान्त्रमुख्येषु प्रयोगेऽध्वरकर्मणां ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
एकस्यैवोभयार्थत्वे कुडुंबव्यापृतावपि ।तल्पं शय्याट्टजायासु तनुषी तनुविस्तृती ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
तन्त्र as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् उत्थानउत्थानं पौरुषे तन्त्रे सन्निविष्टोद्गमेऽपि च । Amarakośa 3.3.224
- धरणिकोश उत्थानउत्थानं गृहवास्त्वन्ते स्यादुत्थानं च पौरुषे । उद्योगेऽपि च उत्थानं तन्त्रे उत्थानमुद्गतौ ॥ Dharaṇikośa 19.3.16
- कोषकल्पतरु उत्थानइच्छाकृतौ च प्रतिरोधने तथा [तथा] समाधेर्विनिवर्तनेऽपि । उत्थानमुद्योगरणोर्ध्वभावे स्यात्पौरुषे पुस्तकतन्त्रयोश्च ॥ ३८ ॥ Koṣakalpataru 6.21.38
- नानार्थार्णवसंक्षेप उत्थानउत्थानमुद्गमे वास्तौ तन्त्रेहापौरुषेषु च । औदरस्य मलस्यापि स्रुतौ स्याद्रभसः पुनः ॥ १४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.14
- परमानन्दीयनाममाला छन्दस्छिद्रं व्याजे बिले गर्ते छन्दोऽभिप्रायतन्त्रयोः । श्रुतौ पद्येच्छयोश्चापि छाया बिम्बार्कयोषयोः ॥ १९० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.12.190
- परमानन्दीयनाममाला पर्यङ्कपर्यङ्को मञ्चके तन्त्रेऽप्यर्भके पृथुकः पुनः । चिपिटेऽथ प्रमाणं स्यात्सत्ये माने च कारणे ॥ ३०५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.305
- परमानन्दीयनाममाला परिवापगन्धैणे पक्षिणी पौर्णमासी शाकिन्यपि स्मृता । परिवापोऽसिकोशेऽम्बुस्थाने वपनतन्त्रयोः ॥ ३१५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.315
- शब्दरत्नावली उत्थानउत्थानं पौरुषे तन्त्रे पुस्तकोद्यमसंयुगे । प्राङ्गनोद्यमहर्षेषु मलोत्सर्गेषु न द्वयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.37
- वैजयन्ती उत्थानउत्थानमुद्यमे वास्तौ तन्त्रेहापौरुषेषु च । उद्धानमुद्गमे चुल्ल्यामौशीरे दण्डचामरे ॥ ५ ॥ Vaijayantī 7.3.5