ऋषभ
ṛṣabhaपुं · masc.In 20 kośas: 40 synonym verses, 16 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
एतस्यामवसर्पिण्यामृषभोऽजितशंभवौ ।अभिनन्दनः सुमतिस्ततः पद्मप्रभाभिधः ॥ २६ ॥सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाथ शीतलः ।श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलोऽनन्ततीर्थकृत् ॥ २७ ॥धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिश्च मुनिसुव्रतः ।नमिर्नेमिः पार्श्वो वीरश्चतुर्विंशतिरर्हताम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ऋषभो वृषभः श्रेयाञ्श्रेयांसः स्यादनन्तजिदनन्तः ।
आर्या
genderपुंmasc.
गर्दभस्तु चिरमेही वालेयो रासभः खरः ।चक्रीवाञ्शङ्कुकर्णोऽथ ऋषभो वृषभो वृषः ॥ १२५६ ॥वाडवेयः सौरभैयो भद्रः शक्वरशाक्वरौ ।उक्षानड्वान्ककुद्मान्गौर्बलीवर्दश्च शांकरः ॥ १२५७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
षड्ज ऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतो निषधः सप्त तन्त्रीकण्ठोद्भवाः स्वराः ॥ १४०१ ॥ते मन्द्रमध्यताराः स्युरुरःकण्ठशिरोद्भवाः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ऋ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुञ्जराः ।सिंहशार्दूलनागाद्यास्तल्लजश्च मतल्लिका ॥ १४४० ॥मचर्चिका प्रकाण्डोद्घौ प्रशस्यार्थप्रकाशकाः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
त्रिष्वाशितङ्गवीनं तद्गावो यत्राशिताः पुरा ।उक्षा भद्रो बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः ॥ ५९ ॥अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः ।सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उक्षानड्वान्वलीवर्दः ककुद्मान्वृषभो वृषः ।ऋषभः सौरभेयो गौर्वाडवेयोऽथ शाक्वरः ॥ २६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षुत् क्षुधा तृट् तृषा तर्षो जमनं जेमनं भवेत् ।ऋषभो वृषभः शण्ढः शण्डः षण्डश्च दृश्यते ॥ २३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मदकोहलगोभर्त्त्रर्षभाः शाङ्कर इट्चरः ।शृङ्गी च शृङ्गिणोऽपि स्याद्वहतिर्वहतुः समौ ॥ ४४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुष्कलः सत्तमश्चापि श्रेयान् श्रेष्ठो महत्तमः ।स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः ॥ ११० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमोऽपि च ।धैवतश्च निषादश्च सप्त कण्ठादिजाः स्वराः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हारिकण्ठत्रिषु भवेत्स्वरो यस्य मनोहरः ।वीणाकण्ठोत्थिताः सप्त स्वराः षड्जादयो नरि ।षड्जो मयूरशब्दाभ ऋषभो वृषशब्दवत् ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ह्रस्वाङ्गः प्राणदः श्रेयान्दीर्घायुः स्वरदः शमी ।ऋषभो वृषभः शृङ्गी ककुद्मान्पृषतीपतिः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृषः ककुद्मानृषभोऽप्यनड्वान्स्याद्वाडवेयो वृषभश्च भद्रः ।गौः सौरभेयो वहतुश्च धाको-ऽप्युक्षा बलीवर्द इहापि शक्वा ॥ २८ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
स्युरुत्तरपदे व्याघ्र-पुंगवर्षभ-कुञ्जराः ।सिंह-शार्दूल-नागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्राक्षे ऋषभो वीरः श्रीमान् वृषभनामकः ।धूर्वहो गोपतिः शृङ्गी बन्धुरः पृथिवीपतिः ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्दभः शङ्कुकर्णश्च चक्रीवान् चिरमेह्यपि ।खररासभवालेया वृषे तु वृषभर्षभौ ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋषभो मध्यमः पञ्चमो निषादोऽथ धैवतः ।तद्भेदा मन्द्रमध्याख्यताराः स्थानादिभेदतः ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्युरुत्तरपदे चन्द्रपुङ्गवर्षभनायकाः ।मत्तेभव्याघ्रशार्दूलनागराजमुखादयः ॥ ६८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
षड्जर्षभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतो निषधः सप्त स्वरास्तन्त्र्यादिषूद्भवाः ॥ १०५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 ष (syllables merged)
genderपुंmasc.
श्रीऋषभोऽजितो देवः सम्भवश्चाभिनन्दनः ।पञ्चमः सुमतिस्वामी षष्ठः पद्मप्रभः प्रभुः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ष (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ऋषभो वृषभोऽनड्वान् भद्रो बलीवर्दो वृषः ।शक्करः शाक्वर उक्षा सौरभेयश्च शाङ्करः ॥ २२६९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
षड्ज-ऋषभ-गान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतो निषधः सप्त तन्त्रीकण्ठोद्भवाः स्वराः ॥ २५४३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ऋ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
श्रेयः श्रेष्ठं पुष्कलञ्च सत्तममऽतिशोभनम् ।तथोत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः ॥ २६१७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 त्त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अथ सप्त स्वरा ज्ञेयास्तन्त्रीकण्ठसमुत्थिताः ।स्यात् षडज ऋषभश्चैव गान्धारो मध्यमोऽपि च ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 डज (syllable split)
genderपुंmasc.
कर्पासी भूरुहफले कर्पासन्तु नपुंसकम् ।शृङ्गी स्त्रियान्तु ऋषभे ऋषभो वृष इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गोमान् गोमी गोपतौ तद्व्रजे गोधनगोकुले ।स्यादाशितं गवीनं तत् तृप्तिस्थानं गवां पुरा ॥गोवृषो वृषभः शृङ्गी वलीवर्दर्षभौ वृषः ।उक्षाऽनड्वान् सौरभेयः ककुद्मान् भद्र इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्रेष्ठार्थवाचकाः पुंसि स्युरुत्तरपदेष्वमी ।शार्दूलसिंहनागाद्याः कुञ्जरर्षभपुङ्गवाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृषभर्षभौ नाभेये, शंभवे संभवोऽपि च ।एकादशजिने श्रेयान्, श्रेयांसो, द्वादशार्हति ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 भौ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शाङ्करश्च वृषा नान्तो वृषोऽपि वृषभर्षभौ ।शण्डे षण्डोऽपीड्वरः स्यादित्वरः विद्धनासिके ॥ ३०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋषभस्तु बलीवर्दः पुंगवो वृषभो वृषः ।उक्षा भद्रः ककुद्मान् गौः सौरभेयश्च शाक्वरः ॥ ७५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्युः षड्जर्षभगान्धारमध्यमाः पञ्चमस्तथा ।धैवतश्च निषादश्च तन्त्रीकण्ठभवाः स्वराः ॥ ९४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋषभः कुञ्जरः सिंहः शार्दूलो व्याघ्रपुंगवौ ।नाग इत्यादयः पुंसि श्रेष्ठार्थाः स्युः पदात् परे ॥ १५७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विश्वावसुः सत्यधृतिः शैरीषिस्त्रिशिरा उलः ।ऋषभः सौ[भ]रिर्विश्वमना---आर्थव[णः]--- ॥ १७७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
मुसल्यन्यप्रभैकांघ्रिः कराली तु जरूर्ददः ।ऋषभः ककुदावर्तो यमो हीनाधिकांगकः ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्युः षड्जर्षभगान्धारमध्यमाः पञ्चमस्तथा ।धैवतश्च निषादश्च तन्त्रीकण्ठोद्भवाः स्वराः ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋषभस्तु बलीवर्दे श्रेष्ठे गीते स्वरान्तरे ।अष्टवर्गौषधीमध्ये ऋषभः पर्वतान्तरे ॥
अनुष्टुप्
कनिष्ठिकान्ते मणिबन्धनात्स्यात्तथोष्ट्रशावे करभः प्रदिष्टः ।अष्टापदे स्याच्छरभो नृलिङ्गोमृगप्रभेदेप्यृषभो वृषे स्यात् ॥ ४६ ॥
उपजातिः
meaningsवृष
स्वराष्टवर्गौषधभेदयोश्चवराहपुच्छे नरि कर्णरन्ध्रे ।श्रेष्ठे पदस्याग्रगतोऽन्यवत्स्यात्स्त्री शूकशिम्ब्यां[29b]विधवाङ्गनायाम् ॥ ४७ ॥
उपेन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly उपेन्द्रवज्रा: pāda 1, syllable 1 श्रे (wrong syllable); pāda 2, syllable 1 स्त्री (wrong syllable)
doubtful
शिरालतायां नृसमस्त्रियां चश्रेष्ठे वृषे स्याद्वृषभस्तथैव ।स्याद्वल्लभो भर्त्तरि ना कुलीना-श्वे गोधिकारिण्यपि वाच्यवत्तु ॥ ४८ ॥
उपजातिः
ऋषभो वृषभे कर्णरन्ध्रे नक्रस्य पुच्छके ।स्वराणामपि सप्तानां षड्जादीनां क्वचित् स्वरे ॥ २८४ ॥
अनुष्टुप्
एकाहक्रतुभेदे च सामभेदेषु केषुचित् ।अर्हत्तीर्थकराणां च कस्मिंश्चिन्मत्तहस्तिनि ॥ २८५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
शृङ्गिसंज्ञे च भैषज्ये केचिच्छ्रेष्ठेऽपि मन्वते ।अन्ये शब्दात् परः श्रेष्ठ इत्यूचू रमसः पुनः ॥ २८६ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
वराहपुच्छे च स्त्री तु नराकारस्त्रियां भवेत् ।ऋषभा शूकशिम्ब्यां च रभसेन प्रकीर्तिता ॥ २८७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवराहपुच्छ
कक्षो भल्लूकवाच्यार्थे स्यादृषिर्मुनिवेदयोः ।ऋतुर्वसन्ते स्त्रीपुष्पयृषभो वृषभे मतः ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवृषभ
कर्णरन्ध्रे स्वरे कोलपुच्छे जिनवरादिमे ।ऋषभध्वजनामा तु जिनभेदमहेशयोः ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्
ऋषभी शूकशिम्बायामृषभो दुर्धरे पुमान् ॥ ३२४ ॥
meaningsदुर्धर
ऋषभः स्वरभेदे स्यादष्टवर्गोषधान्तरे ।कर्णरन्ध्रे च कुम्भीरपुच्छे धर्मे वृषेऽपि च ॥पुमानुत्तरभाक्श्रेष्ठे नराकारस्त्रियां स्त्रियाम् ।विधवायां शिरालायां पूकशिम्ब्यामृषभ्यपि ॥
अनुष्टुप्
ऊर्णायुरूर्णनाभौ स्यान्मेषे तल्लोमकम्बले ।ऋषभो गोवृषे श्रोत्ररन्ध्रे श्रेष्ठे स्वरे मुनौ ॥ २०५६ ॥
अनुष्टुप्
ऊर्णायुरूर्णनाभे स्यान्मेषतल्लोमकंबले ।ऋषभोऽग्र्ये मत्तगजे श्रोत्ररन्ध्रे स्वरे वृषे ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 म (wrong syllable)
कुंभीरपुच्छे च जलस्थाने त्वृक्षर ऋत्विजि ।वेणौ द्रुमांगे रोमाञ्चे क्षुद्रशत्रौ च कण्टकः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsकुम्भीरपुच्छ
doubtful
ऋषभ as a meaning in nānārtha verses
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रोष्ठप्रोथोऽस्त्री हयघोणायां त्रिः प्रिये यूनि तु द्वयोः । प्रोष्ठः पुंस्यृषभे प्रोष्ठी शफर्यां स्त्र्यथ पौरवाक् ॥ ८२२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.822
- नानार्थार्णवसंक्षेप पुङ्गवपुद्गलस्तु शरीरे स्यात् परमाणौ तथात्मनि । पुङ्गवस्त्वृषभे पुंसां श्रेष्ठे पुन्नागवाक् पुनः ॥ १६६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.166
- शिवकोष शृङ्गपर्कट्यां चाथ शृङ्गो ना भूस्तृणे जीवकेऽस्त्रियाम् । विषर्षभशिवामेषशृङ्गीकर्कटकीषु च ॥ ८७ ॥ Śivakoṣa 3.1.87
- शिवकोष मणिछिद्रामणिछिद्रा तु मेदायां भेदेऽपि ऋषभेऽपि च । रक्तसारस्तु पत्तङ्गे खदिरे रक्तचन्दने ॥ ४२९ ॥ Śivakoṣa 22.4.429
- शब्दरत्नावली पृथिवीपतिगिरिकर्णी जया दुर्गाशनपर्ण्यपराजिता । विधूपितासन्नमृत्योस्तप्ते स्यादुपधूपितः ॥ शङ्करेऽपिच हेरम्बे गणाधिपतिरित्यपि । पतनेच्छौ विहङ्गे च भवेत्पिपतिषन्निति ॥ ऋषभौषधिभेदे स्यान्नृपतौ पृथिवीपतिः । भूपाले मन्त्रिणि क्षत्रे मूर्धाभिषिक्त इत्यपि ॥ अम्भोनिधौ च वरुणे स्यात्पुमान् यादसांपतिः । रागभेदपिकाम्रेषु वसन्तदूत इत्यपि ॥ पाटलीमाधवीवल्ल्योर्वसन्तदूत्यपि स्त्रियाम् । Śabdaratnāvalī 7.16.178