कुसुम
kusumaक्ली · neut.In 19 kośas: 22 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 19 as a meaning of another word.
स्याद्गोमुखो महायक्षस्त्रिमुखो यक्षनायकः ॥ ४१ ॥तुम्बरुः कुसुमश्चापि मातङ्गो विजयोऽजितः ।ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखपातालकिंनराः ॥ ४२ ॥गरुडो गन्धर्वो यक्षेट् कुबेरो वरुणोऽपि च ।भृकुटिर्गोमेधः पार्श्वो मातङ्गोऽर्हदुपासकाः ॥ ४३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्ध (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 मे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
विस्तारविटपौ तुल्यौ प्रसूनं कुसुमं सुमम् ॥ ११२४ ॥पुष्पं सूनं सुमनसः प्रसवश्च मणीवकम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
पुष्पं प्रसवः कुसुमं प्रसूनकं सुमनसः समाख्याताः ।कोरकजालककलिकाकुड्मलमुकुलानि तुल्यानि ॥ १८६ ॥
आर्या
genderक्लीneut.
गुच्छो गुत्सो गुलुच्छश्च छादनं छदनं छदः ।मकरन्दो मरन्दश्च कुसुमं कुसमुच्यते ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मकुले पुंसि वा क्लीबे बहुत्वे सुमनः स्त्रियाम् ।स्यात् क्लीबे सुमनं पुष्पं प्रसूनं कुसुमोऽस्त्रियाम् ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पुष्पं प्रसूनं सूनं च सुमं कुसुममस्त्रियाम् ।मणीचकं चाथ पुंसि परागः पुष्पजं रजः । [21b] ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
संक्रमोद्यमसंक्रामकुसुमक्षौमगुल्मवत् ।घर्म उष्णे कुङ्कुमोऽथ संपरायो रणार्थकः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पुष्पं सुमनसः फुल्लं लतान्तं प्रसवोद्गमौ ।प्रसूनं कुसुमं ज्ञेयम् तदाद्यस्त्रशरः स्मरः ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
माढिर्दलस्था शुङ्गा विस्तारे विटपः पुमान् ।पुष्पं मणीवकं सूनं प्रसवः कुसुमं समम् ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ल (syllables merged)
genderक्लीneut.
कुट्टिमः कुसुमः क्षेमक्षौमौ संगम इत्यपि ।कषायाः प्रमयो वाजपेयतूर्यौ च गोमयम् ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
मुकुलः कुलमानाग्रो गुच्छस्तबकगुच्छलौ ।प्रसूनं कुसुमं पुष्पं वृन्तं प्रसवबन्धनम् ॥ १५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वल्ली प्रतानिनी वीरुद्व्रततिर्वल्लरी लता ।पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सूनं सुमनसः सुमम् ॥ १३५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गोमुखश्च महायक्षस्रिमुखो यक्षराट् ततः ।तुम्बुरुः कुसुमो यक्षो मातङ्गोऽविजयो जितः ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आर्त्तवं कुसुमं पुष्पं स्त्रीधर्मश्च रजस्तथा ॥ ८५५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुसुमं प्रसवः पुष्पं सूनं सुमनसः सुमम् ॥ १९७६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
पुष्पं प्रसूनं सूनञ्च प्रसवः कुसुमं सुमम् ।स्त्रियः सुमनसश्चापि सुमनश्च नपुंसकम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अव्यात्रेयी ऋतुमती पुष्पहासा रजस्वला ।ऋतुः स्यात् कुसुमं पुष्पमार्तवञ्च रजोरजम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रसूतकं प्रसूतं च प्रफुल्लं फुल्लवत् सुमम् ।कुसुमं कलिकायां तु कलिः स्यात्कोर-कौरकौ ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुकुलोऽस्त्री कुड्मलोऽस्त्री वल्लरी मञ्जरी स्त्रियौ ।गुलुच्छगुच्छस्तबकाः पुष्पं तु कुसुमं सुमम् ॥ ४५० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पत्रमध्यसिरा माढिः पुष्पोऽस्त्री कुसुमं सुमम् ।मणीचकं प्रसूनं च सूनं सुमनसः स्त्रियः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रथमौ तु प्रधानादी अधमो हीनगर्ह्ययोः ।कुसुमे स्त्रीरजःपुष्पे तलिमे तल्पकुट्टिमौ ॥
अनुष्टुप्
कान्तार्तवे चाथ कृतेऽन्यलिङ्गःस्यात्कृत्रिमोऽन्त्ये लवणान्तरे च ।स्यात्सिल्हके चाथ समे च चारौविशेष्यवत्स्यात्सुषमं स्त्रियां तु ॥ ८८ ॥
उपजातिः
meaningsकान्तार्तव
doubtful
कुसुम्भी पुंसि तु प्राह वरधान्यान्तरे परः ।कमण्डलौ च कुसुमस्त्वस्त्री स्त्रीपुष्पपुष्पयोः ॥ ४९९ ॥
अनुष्टुप्
नेत्ररोगविशेषे च फले च रभसोऽपठीत् ।कुणपस्तु क्रिमौ द्वे स्यात् कुत्सिते भेद्यलिङ्गकः ॥ ५०० ॥
अनुष्टुप्
doubtful
कुसुमं नेत्ररो[19]गे स्त्रीरजःपुष्पफलेष्वथ ।कङ्कणं मण्डने हस्तभूषणे कमठोऽप्यथ ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
कलमः पुंसि लेखन्यां शालौ पाटच्चरेऽपि च ।कुसुमन्तु फले पुष्पे स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः ॥
अनुष्टुप्
कुसुमं स्त्रीरजः पुष्पं क्षेमं कल्याणरक्षयोः ।क्षेमा चण्डाऽथ कलमा लेखनीचौरशालयः ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्
कुसुम as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश प्रसूतप्रसूतं कुसुमे जाते निमित्तं हेतुचिह्नयोः । कलिते स्वीकृतज्ञाते [ग्रथिते क्रान्त?]गुम्फिते ॥ Dharaṇikośa 15.1.23
- धरणिकोश प्रसूनविभिन्नं च समालब्धे विभक्ते च प्रकीर्तितम् । प्रसूनं विदुरुत्पन्नं प्रसूनं कुसुमं फलम् ॥ Dharaṇikośa 19.2.38
- धरणिकोश ओड्रओड्रा जनपदाः केचिदोड्रं च कुसुमान्तरम् । कद्रुर्माता तु नागानां कद्रुः कनकपिङ्गले ॥ Dharaṇikośa 26.2.15
- धरणिकोश वर्वरामन्दुरा वाजि[82]शालायां शयनार्थे च वस्तुनि । वर्वरा कुसुमे शाके वर्वराः प्राकृता जनाः ॥ Dharaṇikośa 26.2.47
- कोषकल्पतरु पीलु… तथा शाकविशेषके च स्यात्पोतके भेलककन्दकेऽन्त्ये । पीलुः पुमान्स्रंसित[67b]रौ गजे च तालास्थिखण्डे कुसुमे च काण्डे ॥ ७७ ॥ Koṣakalpataru 6.28.77
- कोषकल्पतरु वल्लीउद्वर्तनस्यापि च वाससि स्या- द्वल्ली तु दीप्ये कुसुमे लतायाम् । पल्ली कुटीग्रामकयोः पुमांस्तु स्थलस्य दिष्टापि कुशूलके च ॥ ९१ ॥ Koṣakalpataru 6.28.91
- नानार्थार्णवसंक्षेप पुष्पपुण्ड्रा पुष्पं तु कुसुमे क्लीबमन्ये तु पुंस्यपि । आर्तवे योषितां ना तु विकासे स्त्री तु पुष्प्यसौ ॥ ७८८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.788
- नानार्थार्णवसंक्षेप माल्यदेवतान्तरमप्येतत् कालरात्रीति सज्जनः । माल्यं क्ली कुसुमे पुष्पमालायां चाथ भेद्यवत् ॥ ९८६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.986
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुमुलइत्येव योगशास्त्राणि समीक्ष्य कृतिनोदितम् । कुमुलं कुसुमे क्लीबं हिरण्ये च द्वयोः पुनः ॥ ५३८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.538
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रसूतप्रत्यूषितरि तु त्रिः स्यात् प्रसूतं त्वभिधेयवत् । स्यात् कृतप्रसवे जाते प्ररिते कुसुमे तु नप् ॥ १०९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1098
- नानार्थार्णवसंक्षेप सुमनस्सुमना तु स्त्रियां ज्ञेया मालत्यां कुसुमे पुनः । स्त्रीभूम्नि स्यात् सुमनसस्त्रि तु स्याच्छुभचेतसि ॥ १९९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1992
- परमानन्दीयनाममाला पुष्पभेकचण्डालयोः प्लक्षे वारिवायसशब्दयोः । पुष्पं याने कुबेरस्य कुसुमे स्त्रीरजस्यपि ॥ २८६ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.286
- परमानन्दीयनाममाला सूनस्तोमो मखे चये स्तोकः चातकस्वल्पयोरपि । स्थाणुः कीले हरे सूनमङ्कुरे कुसुमे मतम् ॥ ३६१ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.27.361
- शब्दरत्नावली दमनतोदनं व्यथने तोत्रे दंशनं वर्मदंशयोः । दर्शनं दर्पणे शास्त्रे नयनस्वप्नबुद्धिषु ॥ दमनः कुसुमे वीरे उपशान्तेऽपि कुत्रचित् । दशनः शिखरे दन्ते कवचे तु नपुंसकम् ॥ दहनो दुष्टचेष्टाग्निभल्लाते चित्रकेऽपि च । दृशानं तेजसि क्लीबं स्यात्पुमांस्तु विरोचने ॥ देवनन्तु जिगीषायां स्यात्क्रीडाव्यवहारयोः । अक्षेषु देवनः पुंसि सेवायामपि देवना ॥ ध्वजी रथे च भूदेवे भये सर्पे धराधरे । धन्वी ककुभवृक्षे स्यादर्जुने च धनुर्धरे ॥ धन्व क्लीबे स्थले चापे धन्वा ना मरुदेशके । धमनो नालभेदे भस्त्राध्मापकक्रूरयोस्त्रिषु ॥ धमनी च शिराहट्टविलासिन्योरपि स्त्रियाम् । धावनन्तु गतौ शुद्धै पृश्नीपर्ण्यान्तु धावनी ॥ धाम गेहे तनौ रश्मौ स्थाने प्रभावजन्मनोः । नन्दनं वासवोद्यानं पुमानात्यजहर्षयोः ॥ नन्दी हरद्वारपाले कन्दवाले वटद्रुमे । नन्दिन्युमाधेनुभेदगङ्गाननान्दृषु स्त्रियाम् ॥ नलिन्याकाशगङ्गायां पद्मिन्यां कमलाकरे । अम्भोरुहे तु न पुमान् नीलिकायां नपुंसकम् ॥ निदानं वत्सदामादिकारणे क्षयकारणे । निधनं नाशकुलयोः प्रधनं युधि दारुणे ॥ पवनं स्यात्कुम्भकारपाकस्थाने नपुंसकम् । स्यात्पुमांस्तु जगत्प्राणे निष्पावे प्रयतेऽपि च ॥ प्रधानं प्रकृतिप्रज्ञामहामात्यपरात्मसु । एकत्वे चोत्तमे क्लीबं वाच्यलिङ्गन्तु कुत्रचित् ॥ पद्मिनी स्त्रीविशेषे स्यात्पद्मसङ्घे सरोऽम्बुजे । प्रसन्ना स्त्री सुरायां स्यात्सन्तुष्टामलयोस्त्रिषु ॥ प्रसूनं पुष्पफलयोः क्लीबं जाते तु वाच्यवत् । पत्री पत्ररथे श्येनेऽत्रिकाण्डे रथिके त्रिषु ॥ पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ प्रस्तावचिह्नभेदयोः । स्याद्दर्शप्रतिपत्सन्धौ विषुवत्प्रभृतिष्वपि ॥ पक्ष्मसूत्रांशमुद्रादिकिञ्जल्कनेत्ररोमसु । पाठीनः पाठके मीनभेदे च गुग्गुलुद्रुमे ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.57
- शब्दरत्नावली पुष्पपुष्पां विकाशे कुसुमे कान्तारजसि न द्वयोः । रूपं सौन्दर्ये स्वभावे मानके निनदे पशौ ॥ Śabdaratnāvalī 7.21.10
- शब्दरत्नावली प्रसवप्रसवोऽस्त्री फलेऽपत्ये कुसुमे गर्भमोचने । पार्थिवो भूपतौ पुंसि पार्थिवी तुत्थसीतयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.29.31
- शब्दरत्नाकर पाटलधने हेम्नि ब्रह्मसूत्रे मन्त्रे च प्रयते त्रिषु । आशुव्रीहौ पाटलो ना पाटली कुसुमे न ना ॥ २१३५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2135
- शब्दरत्नाकर श्रीविट् प्रजावैश्ययोः पुंसि स्त्री मले जनने द्वयोः । श्रीः कान्तिसंपदोर्लक्ष्म्यां लवङ्गकुसुमेऽपि च ॥ २२४७ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2247
- त्रिकाण्डशेष पुष्यपादुकायां स्त्रियां वृक्षे पादपीठे च पादपः । पिण्डपुष्पौ जवाशोकौ पुष्यं कुसुम आर्त्तवे ॥ २७७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.277