गन्धर्व
gandharvaपुं · masc.In 19 kośas: 44 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
स्याद्गोमुखो महायक्षस्त्रिमुखो यक्षनायकः ॥ ४१ ॥तुम्बरुः कुसुमश्चापि मातङ्गो विजयोऽजितः ।ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखपातालकिंनराः ॥ ४२ ॥गरुडो गन्धर्वो यक्षेट् कुबेरो वरुणोऽपि च ।भृकुटिर्गोमेधः पार्श्वो मातङ्गोऽर्हदुपासकाः ॥ ४३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्ध (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 मे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्युः पिशाचा भूता यक्षा राक्षसाः किंनरा अपि ।किंपुरुषा महोरगा गन्धर्वाश्चान्तरा अमी ॥ ९१ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
घोटकस्तुरगस्तार्क्ष्यस्तुरंगोऽश्वस्तुरंगमः ॥ १२३२ ॥गन्धर्वोऽर्वा सप्तिवीती वाहो वाजी हयो हरिः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
कृष्णसाररुरुन्यङ्कुरङ्कुशम्बररौहिषाः ।गोकर्णपृषतैणर्श्यरोहिताश्चमरो मृगाः ॥ १० ॥गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
घोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः ॥ ४३ ॥वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यक्षराक्षसगन्धर्वसिद्धकिन्नरगुह्यकाः ।विद्याधराप्सरोभूतपिशाचा देवयोनयः ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्वा गन्धर्वोऽश्वः सप्तिर्वाजी तुरङ्गमस्तुरगः ।तार्क्ष्यो हरिस्तुरङ्गो युयुरुक्तो घोटको हयो वाहः ॥ ४३६ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
तुल्यौ गन्धर्वगान्धर्वावासुरोऽप्यसुरो भवेत् ।हाहा हहाश्च तुल्यौ द्वावादन्तौ हाहसि स्मृते ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वाजी वाहस्तुरङ्गोर्वा गन्धर्वः सैन्धवो हयः ।प्रकीर्णः क्रमणः प्रोथी कुरटः सिंहविक्रमः ॥ १९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मत्तः कालोऽपि कामान्धो गन्धर्वश्चास्य तु प्रिया ।कोकिला मधुरालापा कामगा वनभूषणा ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृषपर्वा नारदश्च पर्वतश्च नरश्च ते ।समा गन्धर्वगान्धर्वदिव्यगायनगातवः ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पूर्वाह्णश्चापराह्णश्च रात्रेस्तावन्त एव हि ।आद्यो रौद्राऽथ गन्धर्वोऽजैकपादथ भास्करः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पञ्चाङ्गुलो वर्धमानो डिम्बो वातारिरप्यसौ ।सितस्तूत्तानपत्रोऽयं गन्धर्वो दीर्घदण्डकः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सिंहादीनां स्त्रियां जातौ सिंही व्याघ्री च शूकरी ।वानरी हरिणी च स्याच्छम्बरी गवयीति दिक् ॥कडंकरं त्वर्हति यः कडंग(क)र्यः स भेद्यवत् ।पशुः कडंग(क)रोऽपि स्याच्चारिः स्त्री पशुभोजनम् ॥मृगेन्द्राद्या गवाद्याश्च सर्वे स्युः पशुजातयः ।रोमन्थो ना पशूनां यद्भवेच्चर्वितचर्वणम् ॥स रोमन्थायमानो यो हनुना व[67a]र्तयत्यमुम् ।गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
अर्वा तुरंगस्तुरगस्तुरंगमोगन्धर्व-वाहाश्व-हयाश्च घोटकः ।वाजी च मुद्गाशन-वीति-सप्तयस्तार्क्ष्यो हरि-श्रीसुत-सैन्धवा ययीः ॥ ८ ॥
इन्द्रवंशा
genderपुंmasc.
बाल्ये मोदः प्रियङ्गश्च गन्धर्वो यौवने स्मृतः ।वार्धक्ये सृमरश्चेति मृगाणां भेद ईरितः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अश्वे तु घोडको वाजी वीतिर्घोटकवाहकौ ।गन्धर्वः सैन्धवः सप्तिः करमः कमलो हरिः ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गन्धर्वोऽश्वो हरिर्वाजी तुरङ्गः सैन्धवोऽर्कजः ।एणः कुरङ्गो हरिणो मृगः श्वसनवाहनः ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गन्धर्वो वीतिहाहसोः ॥ २४ ॥
genderपुंmasc.
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिंनराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्वा वाहो हयः सप्तिर्गन्धर्वो वीतिरेव च ।काम्बोजाः सैन्धवा देश्या अ[आ]जानेया वनायुजाः ॥ १५६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गीतं नृत्यं च वादित्रं त्रयं संगीतमुच्यते ।गीतं गानं गेयं गीतिर्नादो गन्धर्व एव च ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 गे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखः पातालकिन्नरौ ।यक्षौ गरुडगन्धर्वौ यक्षेन्द्रश्च कुबेरकः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गन्धर्वजातिका देवा व्यन्तरा चाष्टधा मतः ।व्यन्तरान्तर्गता देवा अष्टापि वाणव्यन्तराः ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
गन्धर्वश्चामरी प्रोथी माषाशी च मरुद्रथः ।मुद्गभुग्मुद्गभुज् चैव मुहुर्भुग्गूढभोजनः ॥ २२३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रुद्रा एकादश प्रोक्ता वसवोऽष्टौ समीरिताः ।विद्याधराप्सरः सिद्धगन्धर्वयक्षकिन्नराः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अप्सरेत्यपि केषाञ्चिन्मतं न बहुसम्मतम् ।हाहा-हूहूप्रभृतयो गन्धर्वा दिव्यगायनाः ।हाहा हाहाश्चासन्तन्तु त्रिविधा बहुसम्मताः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
इत्येवमादिगन्धर्वो गान्धर्वोऽपि निगद्यते ।अग्निर्वायुरथो वह्निः कृष्णवर्त्मा विभावसुः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मृगभेदाः कृष्णसार-रुरु-सम्बर-रौहिषाः ।गोकर्ण-रङ्क-चमर-न्यङ्कु-गन्धर्व-रोहिताः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गन्धर्वः सैन्धवो वाहः पीतिर्वातायनी हयः ।श्रीपुत्रश्चामरी ह्रेषी शालिहोत्रे मरुद्रथः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्वसी दीर्घ-ह्रस्वादिर्दन्त्यतालव्यभाक् क्रमात् ।गन्धर्वो गायने दैवे गान्धर्वोऽपि च तद्भिदि ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र्घ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
विद्याधराप्सरः सिद्धयक्षराक्षसगुह्यकाः ।पिशाचभूतगन्धर्वकिंनराः सुरयोनयः ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गुह्यकाः स्युर्देवजनाः पुत्रा ये सत्ययौवनाः ।विद्याधरास्ते गन्धर्वा गातवो देवगायनाः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र्दे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तुरगतुरङ्गतुरङ्गमसैन्धवसप्त्यश्ववाजिवाहहयाः ।गन्धर्ववीतिघोटकहर्यर्वश्रीजहेषिणश्च समाः ॥ ७१९ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
अपि गन्धर्वगान्धर्वदिव्यगायनगातवः ॥ १५ ॥
genderपुंmasc.
माधवः सूक्ष्मसंज्ञश्च विद्या दक्षिणलोचनम् ।गन्धर्वः पाञ्चजन्यश्च इ-कारश्च मखाङ्कुरः(न्तकः) ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दक्षाक्षो माधवः सूक्ष्मः पाञ्चजन्यो मखांकुरः ।विड्बिन्दुः परमेशश्च गन्धर्वः परमः स्मृतः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
माधवः सूक्ष्मविद्याऽग्निर्द्विबिन्दुर्दक्षलोचनः ।गन्धर्वः पाञ्चजन्यस्तु इकारस्तु मखाङ्कुरः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नारका जंतवः प्रेता यात्या अप्यातिवाहिकाः ।प्रेताः परेता वेताला गंधर्वाः सत्त्वका ग्रहाः ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
गन्धर्वः स्याद्गोलपुसो रामस्तु वृकधोरणः ।शरभस्तु गजारातिरुत्पाश्चाष्टपादपि ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
फले गवाक्ष्या अथ जन्ममृत्यु-मध्यस्थसत्त्वे हरिणप्रभेदे ।पुंस्कोकिलेऽश्वे सुरगायने चगन्धर्व उक्तो नरि कोषविज्ञैः ॥ ३५ ॥
उपजातिः
आह गायनमात्रे च रभसः शब्दवित्तमः ।अन्तराभवसत्त्वे च वास्तुदेवान्तरे तु ना ॥ ६३९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
कोष्ठपङ्क्तौ दक्षिणस्यां प्रोक्तं षष्ठपदे स्थिते ।पुंस्कोकिले च रभसः प्रोक्तवानथ गन्धना ॥ ६४० ॥
अनुष्टुप्
meaningsपुंस्कोकिल
doubtful
अन्तराभवसत्त्वे च खेचरे दिव्यगायने ।गोडुम्बा तु गवादन्यां गोडुम्बः शीर्णपर्णके ॥
अनुष्टुप्
doubtful
अन्तराभवसत्त्वे स्याद्गन्धर्वो गायने हये ।गरुत्मान्विहगे तार्क्ष्ये वृषार्केन्द्रेषु गोपतिः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
गन्धर्व as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु गगौरर्वनाकक्रतुभेदरश्मि- दृग्धेनुलोमाशनिनीरभूषु । दिग्बाणवाणीवृषभेषु गस्तु गणेशगन्धर्वकगातृषु स्यात् ॥ ९० ॥ Koṣakalpataru 6.3.90
- कोषकल्पतरु गातुमुनिप्रभेदे क्रतुरध्वरे च ऋतुर्वसन्तादिकवीरयोश्च । कान्तौ च योषित्कुसुमेषु पुंसि गातुस्तु गन्धर्वपिकालिषु स्यात् ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.16.19
- कोषकल्पतरु चित्ररथचित्ररथो गन्धर्वे तरणौ विद्याधरे तद्वत् ॥ १३ ॥ Koṣakalpataru 6.18.13
- नानार्थार्णवसंक्षेप ?गन्धर्वाख्ये द्वयोर्ग्राहिशब्दस्तु त्रिर्ग्रहीतरि । कपित्थे तु पुमान्ना तु गिरिः स्यान्नगमेघयोः ॥ ३४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.347
- नानार्थार्णवसंक्षेप नाभीलअजयो नाभिगर्ताण्डे रभसस्त्वाह शब्दवित् । गन्धर्वकृच्छ्रयोः स्यात्तु निमित्तं हेतुलक्षयोः ॥ ४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.41
- नानार्थार्णवसंक्षेप गान्धर्वरागप्रभेदे गान्धारः पुंसि क्ली नागसम्भवे । गान्धर्वस्तु द्वयोरेव गन्धर्वे खे तु नप्यदः ॥ ६६७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.667
- शब्दरत्नावली पुलकगजान्नपिण्डे गन्धर्वे रोमाञ्चे हरितालके । पुलाको भक्थसिक्थे स्यात् संक्षेपे तुच्छधान्यके ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.105
- शब्दरत्नावली गातुगतिर्दशायां मार्गे च ज्ञाने यात्राभ्युपाययोः । नाडीव्रणपथे दाने यातविज्ञातयोर्गतम् । गातुः पुंसि पिके भृङ्गे गन्धर्वे रोषणे त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.10
- शब्दरत्नावली विस्मापनललाम स्याद्ध्वजे शृङ्गे प्रभावे च तुरङ्गमे । प्रधाने लाञ्छने पुण्ड्रे वालधौ भूषणेऽपि च । लाङ्गली रेवती कान्ते नारिकेलद्रुमे पुमान् । …वञ्चकव्याघ्रगन्धमार्जारकेषु च । वर्द्धमानः पशुविष्णुशरावैरण्डसूरिषु । विस्मापनः स्मरे पूर्यां गन्धर्वे कुहनेऽपि च ॥ विसर्जनं परित्यागदानसंप्रेरणेषु च । विरोचनोऽग्निसूर्येन्दुप्रह्लादतनयेषु च ॥ विहेठनं मर्दने स्याद् हिंसायाञ्च विडम्बने ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.121
- शब्दरत्नाकर दुन्दुबिदूषणं तु कलङ्कार्थे दूषणो रजनीचरे । दुन्दुभिर्वत्सरे भेर्यां गन्धर्वे राक्षसान्तरे ॥ २१०४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2104
- तन्त्राभिधान गगो गौरी गौरवो गङ्गा गणेशो गोकुलेश्वरः । शार्ङ्गी पञ्चान्तको गाथा गन्धर्वः सर्वगः स्मृतिः ॥ ६३ ॥ Tantrābhidhāna 2.20.63
- तन्त्राभिधान गगो गणपतिरुद्दिष्टो गो गन्धर्वः प्रकीर्त्तितः । गं गीतं गा च गाथा स्याद् गौर्धेनुर्गौ सरस्वती ॥ ९ ॥ Tantrābhidhāna 3.9