हस्त
hastaपुं · masc.In 18 kośas: 59 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 18 as a meaning of another word.
सा तूत्तरार्यमदेवा हस्तः सवितृदैवतः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तज्जाः केशास्तीर्थवाकाश्चिकुराः कुन्तलाः कचाः ॥ ५६७ ॥वालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचना भार उच्चयः ।हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः ॥ ५६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रगण्डः कूर्परांसान्तः पञ्चशाखः शयः शमः ।हस्तः पाणिः करस्यादौ मणिबन्धो मणिश्च सः ॥ ५९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
चतुर्विंशत्यङ्गुलानां हस्तो दण्डश्चतुष्करः ।तत्सहस्रं तु गव्यूतं क्रोशस्तौ द्वौ तु गोरुतम् ॥ ८८७ ॥गव्या गव्यूतगव्यूती चतुष्कोशं तु योजनम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हस्तिनासा करः शुण्डा हस्तोऽस्याग्रं तु पुष्करम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
अंह्रिः पादश्चरणः पाणिः शयपञ्चशाखकरहस्ताः ।कामाङ्कुशाः कररुहाः पुनर्नवाः पाणिजा नखा नखराः ॥ ५११ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
हस्तः पक्षः पाशः केशेषु बहुत्ववाचकाः शब्दाः ।अलकं कुटिलाः केशा भ्रमरकमुक्तं ललाटस्थम् ॥ ५३१ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
पुष्यया सह पुष्यः स्याद्धस्तः स्याद्धस्तया सह ।आषाढा स्यादषाढापि ते पूर्वोत्तरयोरपि ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
उग्रार्यमास्ततो हस्त अर्कं चैव तथार्कभम् ।करं सवित्तृ सूर्यर्क्षं चित्रा त्वाष्ट्रं चत्वष्ट्रभम् ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
हस्तो हस्तैश्चतुर्भिः स्याद्धनुर्दण्डश्च तैः पुनः ।द्विसहस्रमितैः क्रोशः क्रोशाभ्यां गोरुतं पुनः ॥ १०२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्वयोर्वाला वेल्लिताग्राः केशकन्तारकुन्तलाः ।हस्तः पक्षः कलापश्च भार उच्चय इत्यपि ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ।पञ्चशाखः शयः पाणिः करो हस्तः शलः करिः ॥ १७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मदो दानं प्रवृत्तिश्च वमथुः करसीकरः ।करिनासा तु हस्तार्थः शुण्डा शुण्डार इत्ययम् ॥ १६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हस्तः सवितृदैवत्यं चित्रा पुंस्यपि च स्त्रियाम् ।त्वष्टृपर्यायदैवत्यमथ स्वातिस्तु पुंस्त्रियोः ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव दशमी पुनः ।ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रादि पञ्च पाय्वादिकानि च ॥ १५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुंलिङ्गमृतुहस्तौष्ठकोष्ठाधूनां नखस्य च ।कपोलकेशदिवसरसानां स्तनगुच्छयोः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हस्तोपवीतपलितवृन्तानां दैवतस्य च ।लोहितव्रतबुद्धानां वसन्तध्वान्तयोरपि ॥ १५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
रविदेवो द्वयोर्हस्तस्तज्जे हस्तोऽथ नृस्त्रियोः ।चित्रा त्वाष्ट्र्यथ तज्जा स्त्री चित्रा चैत्रो परो द्वयोः ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
महापथः संसरणं तत्पुरस्योपनिष्करम् ।चतुर्विंशत्यङ्गुलः स्याद्धस्तः किष्कुर्द्वयोर्भवेत् ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
करः कुलिः पालन-पञ्चशाख-भुजादलाः पाणि-शयौ शमश्च ।हस्तोऽस्त्रियामस्य पुनर्मणिः स्या-दादिस्तथासौ मणिबन्ध उक्तः ॥ ८० ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।सरत्निर्युज्यरत्निश्च निःकनिष्ठेन मुष्टिना ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमथ केशादितः परः ।पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापो भार उच्चयः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आदि ना किरणे समुद्भेपतितगवाद्युद्धरणयष्टौ च ।ईतिश्च गर्मुन्निरये तु दुर्गति-र्हस्तस्तु भे मेथितिथी रथस्तथा ।तथाजमोदोपि च कन्दुरीरितोनेमौ प्रधिः स्यादिषुधिर्विधोपि च ॥ २५ ॥
upajati 12metre not read in every line
genderपुंस्त्रीm. f.
अयुतं प्रयुतं निवातमन्तंपलितं क्ष्वेडितमक्षतं युतं च ।उपवीत-शते मुहूर्त-हस्तेरजत-ध्वान्त-वसन्त-पुस्त-बुस्तम् ॥ ४७ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
दोर्दोषा च भुजो बाहुः पाणिर्हस्तः करस्तथा ।प्राहुर्बाहुशिरोऽंसश्च हस्तशाखा कराङ्गुलिः ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
योनिभं फाल्गुनी पूर्वा अर्यम्णश्च तथोत्तरा ।हस्तः सवितृदेवस्तु चित्रा स्यात्त्वष्ट्टभं स्मृतम् ॥ १०८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
[39] शुण्डा हस्तः करो हस्तिनासा स्यादथ पुष्करम् ।शुण्डाग्रं चाथ दन्तौ तु विषाणो स्कन्ध आसने ॥ १४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हस्तः पाशः कलापश्च पक्षः केशचयोऽपि च ।कर्करालालकौ तुल्यौ चूर्णकुन्तलखङ्खरौ ॥ २३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करः पाणिः शयो हस्तपञ्चशाखावपीरितौ ।मणिबन्धो मणिः प्रोक्तः करभस्त्वाकनिष्ठकम् ॥ २५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गुलानां चतुर्विंशत्या हस्तोऽथ चतुष्करः ।दण्डस्तत्सहस्रौ तु गव्यूतं क्रोश उच्यते ॥ ४१४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 द (syllables merged)
genderपुंmasc.
हस्तदन्तनखौष्ठान्धुगुच्छगुल्फपतद्ग्रहाः ।स्तननाककपोलारिरसवोलरथाः समाः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नक्षत्रार्थेऽश्लेषहस्तश्रवणाः स्युस्तथैव च ।कणो लेशे स्फुलिङ्गेऽपि कुम्भः स्यात्कलशे तथा ॥ १०५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
ऐरावतं दैवतमक्षतं चहस्तोपवीतव्रतपुस्तबुस्तम् ।द्यूतायुतध्वान्तवसन्तयूथ-वरूथगूथानि मुहूर्ततीर्थे ॥ १४१ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
हस्तः करः शयः पाणिर्बाहुः पञ्चशिफो भुजः ।अङ्गुष्ठोऽङ्गुलिभूपालः तर्जन्याद्या प्रदेशिनी ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हस्तः करः शयः पाणिः पञ्चशाखश्च स स्मृतः ।अङ्गुल्यः करशाखाः स्युस्तथाङ्गुष्ठाङ्गुलौ समौ ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्तरफल्गुनी चार्यमदेवा हस्त नामकः ।सवितृदैवतस्त्वाष्ट्री चित्रा स्वातिस्तथाऽऽनिली ॥ ९८ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 तृ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
करो हस्तः शमः पाणिः पञ्चशाखः शयः सलः ।भुजदलश्च नामानि करस्य मन्यते बुधैः ॥ ९५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
चलुश्च चलुकश्चेति कथ्यते कोविदैः सदा ।हस्तः प्रामाणिको मध्ये मध्यमाङ्गुलिकूर्परम् ॥ ९६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चतुर्विशत्यङ्गुलानां हस्तो भवति मापने ।चतुर्हस्तस्तु विज्ञेयो दण्डो मापनकर्म्मणि ॥ १४९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गजशूण्डजलबिन्दौ वमथुः करशीकरः ।हस्तिनासा करो हस्तः शुण्डा च गजनासिका ॥ २२१४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
इन्द्रियार्थगोचराः स्युर्विषयाः परिकीर्तिता ।स्यादिन्द्रियस्तु करणं हृषीकं विषयि स्मृतम् ।गुदोपस्थं हस्तपादं वाक् च कर्मेन्द्रियं भवेत् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
हस्तः पाणिः पञ्चशाखः शयः कुलि-भुजादलौ ।बृद्धाङ्गुली स्यादङ्गुष्ठो बृद्धापि च समीरिता ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मध्यनिम्नतलौ हस्तौ युक्तौ पार्श्वेऽञ्जलिः पुमान् ।प्रकोष्ठो विस्तृतकरो हस्त इत्यभिधीयते ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ पाशपक्षहस्ताः समूहार्थाः कचात् परे ।शिष्टप्रयोगादन्येऽपि केशवृन्दादयो यथा ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 श (wrong syllable)
genderपुंmasc.
योग्याश्चापभरण्यश्च हस्तः शतभिषक् च ना ।श्रविष्ठः फल्गुनः स्वातिस्तिष्यो हस्तः पुनर्वसुः ॥ १९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पद्मानि स्युर्बिन्दवोऽन्नं विधानंशुण्डा हस्तश्चूलिका कर्णमूलम् ।स्यान्निर्याणं दृष्युपान्तः करीरंदन्तादिः स्याद्दन्तभागोऽग्रभागः ॥ ६९९ ॥
शालिनी
genderपुंmasc.
पाणिर्हस्तः पञ्चशाखस्तौ युतावञ्जलिर्नरि ।मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ॥ १०७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वितस्तिः सकनिष्ठे स्यादङ्गुष्ठेऽथ प्रकोष्ठकः ।ततपाण्यङ्गुलिर्हस्तः स तु मुष्ट्यैव बद्धया ॥ १०७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाशः पक्षश्च हस्तश्च प्रशंसावाचकास्त्रयः ।केशबन्धविशेषे स्युर्वेणीधम्मिल्लमुख्यकाः ॥ १०९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वितस्तिः स्यादतो द्वाभ्यां हस्तः स्यात्तच्चतुष्टयम् ।दण्डो धन्वन्तरं तस्य सहस्रद्वितयेन तु ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भुजा बाहा च बाहौ स्यात्कुलिर्हस्तो भुजादलः ।कुचौ वक्षोरुहौ प्रोक्तौ हस्तपुच्छं तु कल्पुषम् ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अषाढाकृत्तिकाश्लेषामघा भूम्नि स्त्रियश्च ताः ।फल्गुन्यौ तु द्वित्वभूम्नोर्हस्तः शतभिषक् च सा ॥ ४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
किप्कुः स्यादवटो हस्तश्चतुर्विंशतिरंगुलाः ।बद्धेन मुष्टिना हस्तः स्याद्रत्निर्मुष्टिको वसुः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मणिबन्धो मणिः पाणिमूले पाणौ करः शयः ।पंचशाखस्तलो हस्तस्तर्जनी तु प्रदेशिनी ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तर्जन्यादिभिरंगुष्ठे वितते विततैःसह ।अवटोमनहस्तः स्यात् सप्रकोष्ठं ततांगुलिः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पक्षः पाशश्च हस्तश्च केशार्थेभ्यः परो गणे ।पशूनां गोयुगं युग्मे तत्तदाह्वयपूर्वकम् ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भकनीनिकयोस्तारो वराटो रज्जुशस्त्रयोः ।भेऽश्लेषहस्तश्रवणाः मेरुजम्ब्वां सुदर्शनः ॥ ११२ ॥
अनुष्टुप्
meanings
पीतुर्हुताशे च दिवाकरे चकरे प्रकोष्ठेन युते कचादेः ।परः समूहेऽपि नयोषिदृक्षेत्वेष द्विलिङ्गोऽपि बुधैः प्रदिष्टः ॥ २२ ॥
उपजातिः
doubtful
सृतिर्गतौ वर्त्मनि स्यात्सेतुराशौ शिशौ पुमान् ।हस्तः करिकरे सप्रकोष्ठकरेऽपि च ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
तथा नक्षत्रभेदे च समूहार्थे कचात्परे ।हेतिरस्त्रे शिखायाञ्च तथा सूर्यार्चिषि स्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
doubtful
हस्त as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् किष्कुकिष्कुर्हस्ते वितस्तौ च शूककीटे च वृश्चिकः । Amarakośa 3.3.11
- नामलिङ्गानुशासनम् करध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः ॥ १६४ ॥ Amarakośa 3.3.164
- धरणिकोश किष्कुपाकः क्लेदननिष्ठयोर्जरसिजे स्थाल्यादिके शावके शाको द्वीपविशेषके निगदितः शक्तौ च वृक्षान्तरे । किष्कुः स्याद्विततप्रकोष्ठमहितो हस्तो वितस्तिस्तथा रोकस्तु क्रयणान्तरे च विवरे रोकस्तु दीप्तौ स्मृतः ॥ Dharaṇikośa 1.1.5
- धरणिकोश अरत्निअरत्निः कफणौ हस्ते प्रकोष्ठे च तताङ्गुलौ । विक्लिन्नो जरया जीर्णे विक्लिन्नमार्द्रकीर्णयोः ॥ Dharaṇikośa 19.2.45
- धरणिकोश करअरमङ्गे रथाङ्गस्य शीघ्रं स्याच्छीघ्रगोऽप्यरम् । करो राजप्रदो यः स्याद्रश्मौ हस्ते घनोपले ॥ Dharaṇikośa 26.2.1
- कोषकल्पतरु हशंभौ शूले कोपे दारुणि हस्ते च कारौ हः ॥ Koṣakalpataru 6.32.1
- नानार्थार्णवसंक्षेप पाणिपाणिः पलचतुर्भागे हस्तेऽप्यथ भगे गुदे । पायुः पाप्मा तु रोगे च दुरितेऽप्यथ पिण्डिवाक् ॥ ७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.78
- नानार्थार्णवसंक्षेप किष्कुवितस्त्याख्ये चतुर्विंशत्यङ्गुले हस्तसंज्ञके । शाकटायनहर्षौ तु मानद्रव्यमवोचताम् ॥ २११ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.211
- नानार्थार्णवसंक्षेप शक्वन्मित्रावरुणयोश्चेति पितरीति च मन्यते । शक्वा तु हस्ते ग्रन्थादौ पुंस्यथो शक्वरी स्त्रियाम् ॥ १३३४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1334
- नानार्थार्णवसंक्षेप अङ्गषपुमांसमङ्गषस्तु द्वे पक्षिजातौ च हस्तिनि । धनञ्जयस्त्विमं प्राह पुमांसं हस्तवाचकम् ॥ १०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.104
- नानार्थार्णवसंक्षेप वरावरा मूर्ध्नि गुह्ये च हस्ते चोचाख्यभेषजे । क्ली वराङ्गा चतुर्वर्षसुरभौ स्त्री द्वयोः पुनः ॥ १६०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1604
- नानार्थार्णवसंक्षेप ?ना विस्तृतकरे हस्ते क्ली ताम्रे मकरेऽपि च । बल्लूरं तु वनक्षेत्र ऊषरे वाहने च नप् ॥ १६३१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1631
- परमानन्दीयनाममाला करकरो मेघोपले रश्मौ शुण्डायां हस्तिनोऽपि च । हस्तेऽप्यथ कुलं देहे गेहे शातिचये चये ॥ १०४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.104
- शब्दरत्नावली किष्कुकिष्कुर्हस्ते वितस्तौ च मानभेदेऽपि च द्वयोः । छेकः स्यान्नागरे वेश्मसंस्थयोर्मृगपक्षिणोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.8
- शब्दरत्नाकर करकरिगण्डे शवे श्रोण्यां कलिञ्जे च भृशे कटः । मेघाश्मनि बलौ हस्ते करिहस्ते घृणौ करः ॥ १८८१ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1881
- त्रिकाण्डशेष ग्रहणकोणोऽश्रो वाद्यलगुडे वधे हेतौ च कारणम् । ग्रहणं स्वीकृतौ हस्ते गुणः स्याद्रज्जुसूदयोः ॥ १२५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.125
- वैजयन्ती करओघः परंपरायां स्याज्जलस्रोतसि संचये । करो घनोपले हस्ते प्रत्याये रश्मिशुण्डयोः ॥ १० ॥ Vaijayantī 6.1.10
- वैजयन्ती अरत्निअविनौ विहगाध्वर्यू अरत्नी हस्तकूर्परौ । अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रे मरणे दण्डदोषयोः ॥ १ ॥ Vaijayantī 7.1.1