पटु
paṭuपुं · masc.In 19 kośas: 46 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
विद्वान्सुधीः कविविचक्षणलब्धवर्णा ज्ञः प्राप्तरूपकृतिकृष्ट्यभिरूपधीराः ।मेधाविकोविदविशारदसूरिदोषज्ञाः प्राज्ञपण्डितमनीषिबुधप्रबुद्धाः ॥ ३४१ ॥व्यक्तो विपश्चित्संख्यावान्सन्प्रवीणे तु शिक्षितः ।निष्णातो निपुणो दक्षः कर्महस्तमुखाः कृतात् ॥ ३४२ ॥कुशलश्चतुरोऽभिज्ञविज्ञवैज्ञानिकाः पटुः ।
वसन्ततिलका
विद्वस्पुंसुधीपुंकविपुंविचक्षणपुंलब्धवर्णपुंज्ञपुंप्राप्तरूपपुंकृतिपुंकृष्टिपुंअभिरूपपुंधीरपुंमेधाविन्पुंकोविदपुंविशारदपुंसूरिपुंदोषज्ञपुंप्राज्ञपुंपण्डितपुंमनीषिन्पुंबुधपुंप्रबुद्धपुंव्यक्तपुंविपश्चित्पुंसंख्यावत्पुंसत्पुंशिक्षितपुंनिष्णातपुंनिपुणपुंदक्षपुंकर्महस्तपुंकर्ममुखपुंकृतहस्तपुंकृतमुखपुंकुशलपुंचतुरपुंअभिज्ञपुंविज्ञपुंवैज्ञानिकपुंपटुपुं
genderपुंmasc.
यद्भविष्यो दैवपरोऽथालस्यः शीतकोऽलसः ॥ ३८३ ॥मन्दस्तुन्दपरिमृजोऽनुष्णो दक्षस्तु पेशलः ।पटूष्णोष्णकसूत्थानचतुराश्चाथ तत्परः ॥ ३८४ ॥आसक्तः प्रवणः प्रह्वः प्रसितश्च परायणः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्द (wrong syllable)
genderविadj.
जाङ्गुलिको विषभिषक्स्वास्थ्यं वार्तमनामयम् ।सह्यारोग्ये पटूल्लाघवार्तकल्यास्तु नीरुजि ॥ ४७४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 लि (wrong syllable)
genderविadj.
शीते तुषारः शिशिरः सुशीमः शीतलो जडः ।हिमोऽथोष्णे तिग्मस्तीक्ष्णस्तीव्रश्चण्डः खरः पटुः ॥ १३८५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ति (wrong syllable)
genderविadj.
जनी जतूका रजनी जतुकृच्चक्रवर्तिनी ॥ १५३ ॥संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिकेत्यपि ।कर्चूरोऽपि पलाशोऽथ कारवेल्लः कठिल्लकः ॥ १५४ ॥सुषवी चाथ कुलकं पतोलस्तिक्तकः पटुः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दक्षे तु चतुरपेशलपटवः सूत्थान उष्णश्च ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
तिग्मं तीक्ष्णं खरं तीव्रं चण्डमुष्णं पटु स्मृतम् ।आतपः कथ्यते रौद्रं निदाघो घर्म उच्यते ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तत्फले कोहलं पुष्पं रामाङ्कोऽनुफलो लघुः ।तत्फले गुडबीजं स्यात्पटोले कर्कशः पटुः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अनामयमथोल्लाघः पटुः कल्पो निरामयः ।अग्लास्नुरगदो नीरुगनातङ्को लघुः पुनः ॥ ३६२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
हिमयुक्तः शीतलोपि पञ्चिकश्चैवमादयः ।चीनकश्चीनकर्पूरः कृत्रिमो धवलः पटुः ॥ ३८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
सूत्थान उष्णश्चतुरः पेशलः पेसलः पटुः ।चण्डालोऽपि च चाण्डालः श्वपाचः श्वपचः श्वपक् ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तदर्थकारश्चापि स्यात्कृतकृत्योऽथ शिक्षितः ।निष्णातश्चतुरो विज्ञः प्रवीणो निपुणः पटुः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
ताली तमाली ताम्रा च सूक्ष्मवल्ली पटुस्तु सः ।नासासंवेदनः काण्डकटुः काण्डीर इत्यपि ॥ ४३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लवणः स्यात्सर्वरसः * * पटुरथास्य मृट् (?) ।कटूषण-कटोलाश्च मुखभेदी तु तिक्तकः ।तीक्ष्णः क्षारश्च सकटु लवणात्मक उच्यते ।तुबरस्तूबरश्चास्त्री कषायस्तद्वति त्रिषु ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
स्वाद्वी स्वादुः[38a] कटुः कट्वी पटुः पट्वीति संग्रहः ।लावण्यं पाटवं क्लीबे पटिमा स्यान्नृलिङ्गकः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
रुमण्वाल्लँवणाद्रिः स्यात्कबरं लवणं रुम ।तीक्ष्णं क्षारं च न द्वंद्वे पटु वारिरसं तथा ॥ २० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
छागडं मिथुने तु स्यात्पटोलः कर्कशच्छदः ।राजिफलः पाण्डुफलः पटुस्तिक्तक इत्यपि ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 जि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्रवीणो निपुणोऽभिज्ञो विज्ञो वैज्ञानिकः पटुः ।छेको विदग्धो निष्णातः कुशलश्चतुरः कृती ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मन्दस्तु तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ।दक्षे तु चतुर-पेशल-पटूष्णकोष्णा धृषुश्च सूत्थानः ॥ ३३ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderविadj.
कृती नदीष्णो निष्णातः कुशली निपुणः पटुः ।क्षुण्णः प्रवीणः प्रगल्भः कोविदश्च विशारदः ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तुषारः शीतलः शीतो हिमोऽपि कथितो बुधैः ।उष्णस्तीव्रः खरस्तीक्ष्णः पटुतिग्मौ मनागथ ॥ २७८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
पण्डितः कोविदो विद्वान्कृष्टिर्व्यक्तः कृती कविः ।मेधावी सूरिदोषज्ञा ज्ञः प्राज्ञो निपुणः पटुः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यद्भविष्यस्तथा दैवपरो दैवमतिर्मतः ।चतुरः पेशलो दक्षः पटूष्णावुष्णकोऽपि च ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पटूल्लाघौ समौ वार्त्तकल्यौ नीरुजि सम्मतौ ।माय[65]या विभवेच्छुस्तु संधिजीवकपार्श्वकौ ॥ १३९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अतिभारवहे स्थौरी पृष्ठ्यः पटुकलः पटुः ।कर्कः सिताश्वे नीलाश्वे कलमः कन्धरः शरः ॥ २९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आलस्यः शीतकोऽनुष्णश्चतुरे पेशलः स्मृतः ।पटुः सूत्थान उष्णश्च चतुरो दक्ष एव च ॥ ५८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उष्णं तिग्मं खरं तीक्ष्णं चण्डं तीव्रं तथा पटुः ।मङ्गलोऽङ्गारको भौम आरो वक्रः कुजः स्मृतः ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कृष्टिर्विपश्चित्संख्यावान्दोषज्ञो ज्ञो विचक्षणः ।प्रवीणश्चतुरो विज्ञो विदग्धः कुशलः पटुः ॥ ११५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रवीणः शिक्षितो दक्षो निष्णातो निपुणः पटुः ॥ ५०५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
genderपुंmasc.
genderविadj.
स्यात् पटोलस्तु कुलकं कटुकस्तिक्तकं पटुः ।कुष्माण्डोऽपि च कूष्माण्डः कर्कारूः शिम्बिवर्धनः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चतुरः पेशलो दक्षः सूत्थानः पटुरुष्णकः ।अथ चण्डालमातङ्गप्लवान्तवासिपुक्कसाः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्त (wrong syllable)
genderविadj.
कृपणे दृढमुष्टिः स्यात् शक्तः स्यात् प्रबलेऽपि च ।धूर्ते स्थगश्च निर्लज्जः पटुः पाटविकोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कलम्बूश्च, पालघ्ने तु छत्रा-छत्रा-ऽतिछत्रवत् ।अतिछत्रस्तिक्तके तु पटोलः पटुवत् स्मृतः ॥ २६६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (wrong syllable); pāda 2, syllable 5 ऽति (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कुस्तुम्बुरु तु धान्याकं तत्र छत्रा वितुन्नकम् ।कोशातकी पटोली स्यात् पटोलः कर्कशः पटुः ॥ ६२६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुशलप्रवीणकृतमुखशिक्षितकृतकर्मनिपुणनिष्णाताः ।पटुचतुरदक्षपेशलवैज्ञानिकविज्ञसुकलसूत्थानाः ॥ १५७२ ॥
गीतिः
genderविadj.
भट्टारो भगवान्पूज्यः शक्रप्रतिबलौ समौ ।पटुः पाटविको धूर्तः स्थगस्तीक्ष्णस्तु राजघः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
बृहत्कर्कोटके त्वैहो हस्तिकर्कोटको बली ।पटोलके तु राजीवान् रवणः कर्कशः पटुः ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शूरो वीरश्च विक्रान्तः पटुश्चारभटोऽपि च ।अशूरो हतकः क्लीबो जिष्णौ तु जयिजित्वरौ ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अक्षीबं बिसिरं सेव्यं सैन्धवं तु नदीभवम् ।माणिमन्थं शितशिवं नादेयं वेधकं पटु ॥ १२० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऊषमूषरजं क्षेत्र्यं पांसुजं यवनं पटु ।शूलिका तु महाजाली वेष्टावारं महाविडम् ॥ १२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
त्रिष्वतः पटुरुल्लाघो वार्तः कल्यो निरामयः ।रोगहार्यगदंकारो भिषग्वैद्यश्चिकित्सकः ॥ १४३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अम्लस्तु पाचनः शुक्तो लवणस्तु पटुः सरः ।ऊषणस्तु कटुस्तीक्ष्णस्तिक्तस्तु विसरः कटुः ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैरंगिको विरागार्ह उत्पश्यः पुनरुन्मुखः ।चतुरः पेशलो दक्षः सूत्थानः पटुरुष्णकः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
लवणाख्ये तद्वति तु त्रिषु निर्व्याधिशूरयोः ।अमन्ददक्षयोश्चान्ये विशदप्रज्ञ ऊचिरे ॥ ७३३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त (wrong syllable)
doubtful
अन्यो विस्पष्ट आचष्टे ब्रूते त्वजयशाब्दिकः ।तीक्ष्णे च निस्त्वरे चैषु यदा स्त्र्यर्थेऽस्य वर्तनम् ॥ ७३४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
पटुः पटोले दक्षे च नीरोगे चतुरेऽन्यवत् ।पट्टः पेषणपाषाणव्रणादिवस्त्रपोरपि ॥राजशासनभेदेऽपि पत्रे पीठे चतुष्पथे ।पटिः स्त्री पटभेदे स्याद् वागुलौ कुम्भिकाद्रुमे ॥पुष्टिः पोषणवृद्धयोः स्त्रीफटादम्भे फणेऽपि च ।वटी त्रिषु गुणे ना तु वृक्षनाथकपर्दयोः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 दि (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्
पटु as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु दक्षऋक्षोऽद्रिभेदे कृतवेधने च तथाच्छभल्ले नरि शोणके च । भे तु स्त्रियामेष न गुह्यके स्यात् यक्षः कुबेरेऽथ मुनिप्रभेदे । दक्षो विधौ नन्दिनि ताम्रचूडे द्रुमेऽनले भेद्यसमः पटौ सः । भुवि स्त्रियां पक्ष इहार्धमासे पार्श्वे ग्रहे साध्यविरोधयो[85a]श्च ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.30.48
- शिवकोष क्षारऐन्द्री स्यादिन्द्रवारुण्यां शेफल्यां सारिवैलयोः । क्षारः पाक्ये गुडे काचे यवजे पटुभस्मनोः ॥ ३७२ ॥ Śivakoṣa 22.2.372
- शब्दरत्नावली दक्षतृषा कामसुतावाञ्छापिपासास्वपि च स्त्रियाम् । पिपासितस्य वाञ्छायामपि तृट् सैव कीर्त्यते ॥ दक्षः पटौ ताम्रचूडे महेशे च प्रजापतौ । वृषभे वृक्षभेदे स्याद्दक्षा स्त्री चतुराभुवोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.8
- शब्दरत्नाकर क्षमक्रूरो नृशंसे कुपिते भीषणे कर्कशे त्रिषु । क्षमस्त्रिषु हिते योग्ये युक्ते शक्ते पटावपि ॥ १८९५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1895
- त्रिकाण्डशेष दक्षदक्षः प्रजापतौ ताम्रचूडे हरवृषे पटौ । पौरुषं मानभेदे च पुन्नागे पुरुषो नरे ॥ ४३९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.439