मस्तक
mastakaक्ली · neut.In 18 kośas: 23 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 10 as a meaning of another word.
उत्तमाङ्गं शिरो मूर्धा मौलिर्मस्तकमुण्डके ॥ ५६६ ॥वराङ्गं करणत्राणं शीर्षं मस्तिकमित्यपि ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
मुण्डोत्तमाङ्गमस्तकमौलिशिरःशीर्षमूर्धकानि स्युः ।तुण्डं वदनं वक्त्रं लपनं मुखमास्यमाननं च समम् ॥ ५१८ ॥
गीतिः
genderक्लीneut.
रोमलोमा च विख्यातं मस्तं स्यान्मस्तकं तथा ।चिकुरश्चिकुरश्चोक्तो जटा जटिरपि स्मृतः ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं कं शिरं मस्तकोऽस्त्रियाम् ।मूर्द्धा पुंसि च मुण्डोऽस्त्री मस्तिकोऽपि कमव्ययम् ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पुस्तकेन पिभाकेन तथैव मुस्तकेन च ।मस्तकस्य वर्णकस्य मुक्कमूषिकयोरपि ॥ १४९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 स्य (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
प्रकाण्डोऽस्त्री पुंसि गण्डिः[20b]स्कन्धस्त्वस्य शिरो भवेत् ।प्रघाणो मस्तकोऽस्त्री * शिफायां तु जटा झटा ।जटिः स्त्रियां नृलिङ्गे तु मूलेरो विनिगद्यते ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
काकुदन्तालु युग्ये तु मौलिर्मस्तकमस्त्रियाम् ।मस्तिकं चोत्तमाङ्गं कं वराङ्ग - शिरसी शिरः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अलक-वालक-मालक-मूलकाः[231b] करक-कोरक-मोदक-यावकाः ।***भ्रमरको मणिकस्तथाफलक-पुस्तक-मस्तक-मुस्तकाः ।पुलकस्तिलको झर्झरकश्चरक-हंसकौ ।मधुपर्कश्च फटकः सरकः श्वपकस्तथा ।किञ्जल्कः कटकोऽथामलकः स्यात्फलवाचकः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
एते शब्दाः नपुंसके भवन्ति । इदं भयं त्रासः । बीजमङ्कुरोत्पत्तिकारणम् । सिध्मं कुष्ठविशेषः । पदं स्थानम् । बर्हं मयूरपिच्छम् । शुक्रं रेतः । तक्रं[क्र] मथितम् । सुखं भोगः । दुःखं पीडा । शिखरं शृङ्गम् । असृक् रक्तम् । सदैवेति वचनाद्भयादीनां व्यभिचारः । अयं भयः ।पाषाणोपलशृङ्गारप्रस्थभृङ्गारमस्तकस्तबकाः ।रूपं मुक्त्वा शब्दरसस्पर्शगन्धादयश्चोक्ताः सदा पुंसि ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एते शब्दाः सदा पुंसि भवन्ति । यथा पाषाणः प्रस्तरः । उपलः शिला पाषाण एव । शृङ्गारो विदग्धता । प्रस्थः परिमाणम् । भृङ्गारः सुवर्णमयः कलशः । मस्तकः शिरः । स्तबकः पुष्पोत्करः । शब्दो ध्वनिः । रसो माधुर्यादिः । स्पर्शो मृदुकर्कशादिः । गन्धो नासिकाग्राह्यः कुसुमादेः । रूपं मुक्त्वा रूपं विहाय ।रूपं नपुंसके भवति । इदं रूपं चक्षुर्ग्राह्यम् ।शेखरयूपपुरोडाशकूपसूपलवशष्पाः ।धर्ममयवासोदशादाराः पुंसि बहुत्वं चैषाम् ॥ ५५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
मर्मरस्तु पुमान् वस्त्रपर्णानां स्वनिते तथा ।मर्मरा भक्षभेदे स्त्री मौडीसंज्ञेऽथ मस्तकः ॥ १३६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वराङ्गं मस्तकं मूर्धोत्तमाङ्गं शिर इत्यपि ।करणत्राणशीर्षे च मस्तिकं कं नपुंसके ॥ २३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चषकफलककल्का मूलको मञ्चकोऽपिमरकमणिकटङ्का शाटकः पुस्तकश्च ।चरकसरकशूकानीकशुल्काश्च मुष्कःकटकफरकनाका मस्तको मुस्तकश्च ॥ १३० ॥
मालिनी
genderपुंक्लीm. n.
मूर्द्धोत्तमाङ्गं मौलिः कं मस्तकं शीर्षकं शिरः ।शिरोरुहः शिरसिजः कुन्तलश्चिकुरः कजः ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शीर्षकं मस्तकं मुण्डं मौलिर्मस्तं च मस्तिकम् ।उत्तमाङ्गं शिरो मूर्धा करणत्राणमेव च ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मस्तकं मस्तिकं मुण्डं मूर्धा मौलिस्तथा शिरः ॥ ९०६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्याद्वषः शष्कुली चेति द्वितयं कर्णरन्ध्रके ।पुंसि मूर्धाशिरः शीर्षं मुण्डं मस्तकमस्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
शवः सान्तं भवेत् षण्ढे, मूर्ध्नि मस्तक-मस्तिके ।शिरः सान्तं स्मृतं क्लीबे शिरोदन्तो मतो नरि ॥ १५४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बाष्पीका पृथु-पृथ्व्यौ च स्यान्मयूरशिखोऽप्यसौ ।मयूरो लोचतः ख्यातो मस्तको मर्कटोऽपि च ॥ २२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऊर्णा भ्रूमध्यगावर्ते तन्मध्ये कूर्चमस्त्रियाम् ।उत्तमाङ्गशिरःशीर्षकानि मस्तकमस्त्रियाम् ॥ १०८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कः क्रोधीशो दक्षस्कन्धो ह्यग्निरुद्रश्च मन्मथः ।तैजसः शान्तिकापाली वासुदेवश्च मस्तकः ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मुण्डोऽस्त्री मस्तकाऽप्यस्त्री मुखन्तु वदनं घनम् ।तेरं तुण्डं वक्रमास्यमाननं च द्विजालयम् ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अस्त्री शिरसि विद्वांसः पुनरन्ये प्रचक्षते ।शिरसः पूर्वभागस्य मध्य इत्यथ विद्विषि ॥ १३६७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
मस्तक as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) कउक्तानामप्यनुक्तानां शब्दानामिह संग्रहः । कशब्दः सुखवाय्वम्बुब्रह्ममस्तकवाचकः ॥ ८४७ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.847
- धरणिकोश करङ्कत्रिशङ्कुस्तु विताने स्याद्राजभेदः पतङ्गराट् । करङ्को मस्तके शस्यनारिकेलफलास्थिनि ॥ Dharaṇikośa 1.2.10
- धरणिकोश वराङ्गवराङ्गं मस्तके योनौ भङ्गाख्ये च सुगन्धके । कालिङ्गो भूमिकर्कारुः कालिङ्गी राजकर्कटी ॥ Dharaṇikośa 3.2.4
- कोषकल्पतरु शिरस्ओकोऽन्ति[मे]सद्मनि चाश्रयेऽन्त्ये ऽथानो जनन्यां शकटे च भक्ते । भक्तस्थले चाथ शिरः प्रधाने सेनाग्रभागेऽपि च मस्तके च ॥ Koṣakalpataru 6.31.35
- नानार्थार्णवसंक्षेप मुण्डमुण्डः स्यान्मस्तके त्रिस्तु परिवाषितकेशके । स्त्री तु मुण्डा च मुण्डी च स्तम्बे श्रमणिकाह्वये ॥ १००३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1003
- परमानन्दीयनाममाला कअं वेधसि तथा रुद्रेऽप्यंकारः कथितो बुधैः । कं जले मस्तके सौख्ये कः स्वर्गे स्मरसूर्ययोः ॥ ९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.9
- शब्दरत्नावली करङ्कनैयायिकादिदोषोक्त्यां रोमाञ्चे च द्रुमाङ्गके । करङ्को मस्तकेऽशस्यनारिकेलफलेऽस्थनि ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.42
- शब्दरत्नावली वराङ्गवराङ्गं मस्तके योनौ मातङ्गे ना गुडत्वचि । भुजङ्गः सर्पषिड्गाहिकुटुलेषु(?) मलीमसे ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.44
- शब्दरत्नावली कम्कं पादपूरणे नीरे मस्तके मङ्गले सुखे । किं निषेधे वितर्के च सन्देहे प्रश्नकृत्स्न्योः ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.49
- तन्त्राभिधान अअ-कारः केशवो विष्णुः श्रीकण्ठोऽपि स्वरादिकः । मस्तकञ्च ललाटञ्च ह्रस्वश्च वरवर्णिनि! ॥ १ ॥ Tantrābhidhāna 1.1