बीज
bījaक्ली · neut.In 18 kośas: 36 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 10 as a meaning of another word.
शुक्रं रेतो बलं वीर्यं बीजं मज्जसमुद्भवम् ।आनन्दप्रभवं पुंस्त्वमिन्द्रियं किट्टवर्जितम् ॥ ६२९ ॥पौरुषं प्रधानधातुर्लोम रोम तनूरुहम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प्र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
निमित्ते कारणं हेतुर्बीजं योनिर्निबन्धनम् ॥ १५१३ ॥निदानमथ कार्यं स्यादर्थः कृत्यं प्रयोजनम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शुक्रं वीर्यं बलं बीजमिन्द्रियं रेत उच्यते ।श्मशानं स्यात्पितृवनं चिता चित्या च कथ्यते ॥ ६३८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्रीहिस्तु रेणुको बीजो धान्यं सस्यं तु वैटिकः ।व्रीहिः स्तम्बकरिः प्रोक्तः शालेयाः श्वेततण्डुलाः ॥ २५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षाङ्कः श्रीफलो बीजो बिन्दुपूरस्तुषारकः ।गिरेर्निर्गलितं वारि कोलाहल इतीर्यते ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्लीबे बीजं स्यादपत्यं तोकं तुगपि चास्त्रियाम् ।त्रिष्वालघ्वौरसौ रस्यौ धर्मपत्नीसमुद्भवे ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्याद्बीजमिन्द्रियं रेतो रोहणं किट्टर्जितम् ।पुमानन्नविकारः स्यादपि मज्जारसोरसः ॥ २३३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पुंसि क्लीबे शालियोग्यः सुगन्धिः सूक्ष्मपत्रकः ।जनप्रियो बीजधान्यं धान्यं बीजश्च वेधकम् ॥ १९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हेतुर्ना कारणं बीजं क्लीबे करणमित्यपि ।क्लीब आद्यं कारणं तु निदानं मूलवस्तु तत् ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बीजारिष्टघुटेष्टानां ललाटव्युष्टयोरपि ।कृपाटपिष्टशृङ्गाटकरोटानां … ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
ओमव्ययं तथाथ स्यान्मायाऽजा प्रकृतिः प्रसूः ।प्रधानं बीजमव्यक्तमीशोऽसौ मायया वृतः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तमं तमः प्रमोहीति त्रयो मायोदिता गुणाः ।निमित्तं कारणं बीजमुपादानं निबन्धनम् ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मेघास्थि बीजोऽब्धिकफः करका स्यात्त्रिलिङ्गका ।पृष्वा तु स्यात्स्त्रियां धाराङ्कुर-शीकर-सीकराः ॥वातास्तमप्यथावर्षेऽवग्राहोऽवग्रहमथ ।अन्तर्द्धिर्व्यवधिः पुंसि स्त्र्यन्तर्धा व्यवधाऽपिधा ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 ह (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पेशी कर्कटकी च स्त्री पक्वं तत्तु पचेलिमम् ।निर्यासोऽस्त्री वृक्षरसो बीजं त्वङ्कुरकारणम् ।परु-ग्रन्थी ग्रन्थव(गु ?)ल्माः स्तः पर्व-परुषी समे ।* * * * * * * * बीजकोशी शमी शिमिः ।शिम्बिः शिम्बा चाथ सर्वं मूले पुष्पे फले भवेत् ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
इ[90a]न्द्रियं बीजमानन्दप्रभवं किट्टवर्जितम् ।प्रधानं पौरुषं पुंस्त्वं गर्भकृद्धातुरित्यपि ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मौक्तिकं शौक्तिकं नाणकं नाटकंतोटकं खेटकं खं च लिङ्गं त्रिषु ।अङ्गपिङ्गप्रगं संप्रयोगं स्फिगंसर्वगं चोचवद्बीज-पिञ्जे द्विजम् ॥ ९५ ॥
स्रग्विणी
genderक्लीneut.
एते शब्दा स्त्रियां भवन्ति । स्नायुः शरीरस्य । श्रद्धा आदरः । उल्का आकाशोत्पातः ज्वाला च । खट्वा शयनीयम् । त्रेता युगम् । ताणा सूत्ररचना । वाणा वाणी । प्राणा श्रद्धा । विश्वाणा लीला । सङ्क्रुणा नासिका । विकोणा नेत्रविक्षु[च्छु]ब्धिः ।भयबीजसिध्मपदबर्हशुक्रतक्रसुखदुःखशिखराणाम् ।विद्यान्नपुंसकत्वमसृगित्यस्य सदैव ॥ ५३ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
एते शब्दाः नपुंसके भवन्ति । इदं भयं त्रासः । बीजमङ्कुरोत्पत्तिकारणम् । सिध्मं कुष्ठविशेषः । पदं स्थानम् । बर्हं मयूरपिच्छम् । शुक्रं रेतः । तक्रं[क्र] मथितम् । सुखं भोगः । दुःखं पीडा । शिखरं शृङ्गम् । असृक् रक्तम् । सदैवेति वचनाद्भयादीनां व्यभिचारः । अयं भयः ।पाषाणोपलशृङ्गारप्रस्थभृङ्गारमस्तकस्तबकाः ।रूपं मुक्त्वा शब्दरसस्पर्शगन्धादयश्चोक्ताः सदा पुंसि ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्रीहिस्तु रेणुको बीजो धान्यं सस्यं [ तु ] रीरिका ।व्रीहयस्तम्बकरयः शालेयाः श्वेततण्डुलाः ॥ २०७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आकारस्त्विङ्गितं हेतुर्निमित्तं कारणं समम् ।निबन्धनं निदाने तु बीजं कार्यं तु तद्भवम् ॥ ३८६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बीजं पिञ्जं चोचफाण्टे ललाटंव्युष्टं रिष्टं चीनपिष्टं कृपीटम् ।इष्टं गोष्ठं पृष्ठपिङ्गाणके चत्राणं तीक्ष्णं कार्मणं कारणं च ॥ ८८ ॥
शालिनी
genderक्लीneut.
शुक्रं वीर्यं बलं बीजं पुंस्त्वं मज्जसमुद्भवम् ॥ १०१४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शालिषष्टिकमुद्गादिबीजैरुत्पद्यते सदा ।तृणभूच्छत्रनामादिः सम्मूर्छज उच्यताम् ॥ २१६५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निमित्तं कारणं योनिर्निदानञ्च निबन्धनम् ।बीजं हेतुश्च नामानि सप्तैव प्रथयन्ति वै ॥ २७५६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दैवं दृष्टमदृष्टञ्च भाग्यपर्याय ईरितः ।कारणं पुंसि हेतुः स्यात् करणं बीजमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आत्मा क्षेत्रज्ञपुरुषौ निदानं त्वादिकारणम् ।निमित्तं कारणं बीजं हेतुरर्थ उपधिवत् ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 प (wrong syllable)
genderक्लीneut.
भेषजभैषज्यौषधमगदो जायुश्च शुक्रवीर्ये तु ।रेतस्तेजश्चेन्द्रियबीजे करणं समे हृद्धृदये ॥ १११२ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderक्लीneut.
क्षतजस्थो व्योमवक्त्रो धूम्रभैरव्यलङ्कृऽतः ।नादबिन्दु-समायुक्तो बीजं प्राथमिकं स्मृतम् ॥ह्रीं॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
योनिश्च भूतिनी चैव बीजाख्या दैत्यधूमिनी ।लेलिहानेति संप्रोक्ताः पञ्चमुद्राः विलोकिताः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
-----------------------------------खेचरी बीजयोन्याख्या त्रिखण्डा दश कीर्त्तिताः ।कुम्भमुद्राऽभिषेके स्यात् पद्ममुद्रा तथासने ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
योनिमुद्रा च वक्तव्या बीजाख्यापि च भूतिनी ॥ ११२ ॥
genderक्लीneut.
क्लीबे कलत्रविषबीजकुटुम्बरत्नतल्पोक्थकुङ्कुमप्रवीणतृणाक्षराणि ।शृङ्गादपीठगृहभेषजपृष्ठकिण्वदैवाण्डभाण्डचिवुकोडुपसाहसानि ॥ ६ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
genderक्लीneut.
कार्त्तिके स्यात् कार्त्तिकिको बाहुलः शैलकौमुदौ ।क्लीबेऽप्येषु सकारान्ता ऋतुर्बीजं सतेरकम् ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderक्लीneut.
रेतो बीजं वरं वीर्यं हर्षजं स्नेहु पौरुषम् ।शुक्लं प्रधानधातुश्च धातवोऽमी नवाष्ट वा ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऊर्जो बले तथोत्साहे ऊर्जो मासश्च कार्तिकः ।बीजं रेतसि हेतौ च बीजमङ्कुरकारणम् ॥
अनुष्टुप्
स्त्री रेणुकागर्दभशाकयोः स्याद्बीजं तु तत्त्वेऽङ्कुरकारणे च ।आधानहेत्वोरपि रेतसि स्या-त्संनद्धसम्यग्भृतयोस्तु सञ्जः ॥ २३ ॥
इन्द्रवज्रा
पुल्लिङ्गोऽमरकोशस्य शेपे सारस्वतोदिते ।बीजो ना यावशूकाख्ये यवक्षारान्तरे तथा ॥ ८६४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsयावशूक
बीजं स्यादङ्कुरे हेतौ तत्त्वाधाने च शुक्रके ।स्त्री सर्जूरभिसारे च हारे वणिजि विद्युति ॥
अनुष्टुप्
बीज as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश शुक्रशुक्रो दैत्यगुरुः प्रोक्तः शुक्रौ मासहुताशनौ । शुक्रं देहवतां बीजं शुक्रमक्षिरुजं विदुः ॥ Dharaṇikośa 26.3.6
- नानार्थार्णवसंक्षेप गर्भशिशावपत्ये शुक्रे च समूहे सारबीजयोः । गन्धस्तु गन्धवद्द्रव्ये चन्दनादौ महीगुणे ॥ ४० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.40
- नानार्थार्णवसंक्षेप मेदस्द्वारेऽथ देहिनां बीजे मेदो धातौ चतुर्थके । यशस्तु सत्त्वख्यातिश्रीज्ञानमाहात्म्यवारिषु ॥ ४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.47
- नानार्थार्णवसंक्षेप फलपौंस्नं पुंसवने क्लीबं पुंसः सम्बन्धिनि त्रिषु । फलं फाले धने बीजे निष्पत्तौ भोगलाभयोः ॥ ८२५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.825
- नानार्थार्णवसंक्षेप उपतापव्रणादेर्भेषजे बीजेऽप्युपताप तु कीर्त्यते । रोगे तापेऽप्यथ प्रोक्तो वारिबाहमहेन्द्रयोः ॥ ४८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.48
- नानार्थार्णवसंक्षेप परिवापआरोहेऽपीत्यभाषिष्ट स्थाप्ये बीजेऽपि चाजयः । परिवारः परिजने प्रावारे खड्गकोशके ॥ ८४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.84
- शब्दरत्नाकर फलफालो निरीषके स्फोटे श्वेतार्के दाडिमे फले । भोगनिष्पत्तिलाभेषु बीजे फाले धने फलम् ॥ १९६३ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1963
- तन्त्राभिधान ठठः शून्यं मञ्जरी बीजं पाणिनी लाङ्गली क्षयः । वनजो नन्दनो जिह्वा सुमञ्जुघूर्णनं सुधा ॥ ९२ ॥ Tantrābhidhāna 2.29.92
- वैजयन्ती धानादिष्टिः सुखे च दाने च धात्री भुव्युपमातरि । धनुः सुस्त्रीधनुर्ज्यासु धाना बीजेऽपि भूरुहाम् ॥ १९ ॥ Vaijayantī 6.2.19
- वैजयन्ती फलस्यात्परेत इव प्रेतो मृतप्राणिविशेषयोः । लाभनिष्पत्तिभोगेषु बीजे फाले धने फलम् ॥ ५२ ॥ Vaijayantī 6.5.52