छाया
chāyāस्त्री · fem.In 17 kośas: 25 synonym verses, 9 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
औपम्यमनुकारोऽनुहारः साम्यं तुलोपमा ।कक्षोपमानमर्चा तु प्रतेर्मा यातना निधिः ॥ १४६३ ॥छाया छन्दः कायो रूपं बिम्बं मानकृती अपि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
आभा राढा विभूषा श्रीरभिख्याकान्तिविभ्रमाः ।लक्ष्मीश्छाया च शोभायां सुषमा सातिशायिनी ॥ १५१२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
एतत्पर्यायतश्छाया सवर्णा प्रतिरूपिणी ।सावर्णिमन्दतपतीविष्टिपर्यायसूरपि ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
उपकार्या तथा कुल्या कक्ष्या चित्या च छायया ।इष्मा नस्या च पर्याद्या पर्यागया च मायया ॥ २५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 च (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
स्युः पारिपार्श्वका भानोः संज्ञा छाया च तत्स्त्रियौ ।परिवेषस्तु परिधिः परिवेशश्च मण्डलम् ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
उद्यो[द्द्यो]तः प्रद्योतः प्रकाश आलोक आतपो घर्मः ।भर्गस्तेजो द्योत्रं छाया स्यादातपाभावः ॥ ४६ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
आभाऽभिख्या विभूषा श्री-र्लक्ष्मी-कान्ति-द्युति-त्विषः ।राढा छाया विभ्रमो ना सुषमा परमा छविः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
छाया माया तथा पेया कक्ष्या दूष्यापि काम्यया ।क्षैरेयी ब्र[226a]ह्महत्या द्यौर्व्रज्या स्नायुश्च धान्यया ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
पञ्चतक्षी पञ्चतक्षमर्धान्नावः पुरो हितः ।षष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेनाच्छायाशालासुरा निशाः ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीक्लीf. n.
एते शब्दाः नित्यं स्त्रियां भवन्ति । इयं भाः दीप्तिः । कच्छुः पामा । कशादनी । रज्जुः कुशमयी । इष्टका पक्व[क]मृत्तिका । इषिका वीरणशलाका कष्ठिका? च । विद्युदादीनामभिधानं स्त्रियां भवति । यथा इयं विद्युत् तडित् चञ्चला शतह्रदा क्षणप्रभा सौदामिनी ऐरावतीत्यादि । दिगभिधानम् । आशा काष्ठा ककुप् विदिगित्यादयः । भूम्यभिधानम् । इयं भूमिः धरा रसा पृथ्वी क्षमा क्ष्मा इत्यादिः । वल्ल्यभिधानम् । इयं वल्ली व्रततिः प्रतानिनीत्यादयः । सरिदभिधानम् । इयं सरित् नदी कुल्या स्रवन्ती निम्नगा तटिनीत्यादयः ।छायासुरानिशावालुकाः स्त्रियां स्युश्चमूकन्थेराश्च ।आपत्संपद्विपत्प्रतिपत्समिद्विप्रुषश्चैव ॥ ३२ ॥
metre not recognised
भास्स्त्रीकच्छुस्त्रीकशास्त्रीरज्जुस्त्रीइष्टकास्त्रीइषिकास्त्रीविद्युत्स्त्रीतडित्स्त्रीचञ्चलास्त्रीशतह्रदास्त्रीक्षणप्रभास्त्रीसौदामिनीस्त्रीऐरावतीस्त्रीआशास्त्रीकाष्ठास्त्रीककुभ्स्त्रीविदिश्स्त्रीभूमिस्त्रीधरास्त्रीरसास्त्रीपृथ्वीस्त्रीक्षमास्त्रीक्ष्मास्त्रीवल्लीस्त्रीव्रततिस्त्रीप्रतानिनीस्त्रीसरित्स्त्रीनदीस्त्रीकुल्यास्त्रीस्रवन्तीस्त्रीनिम्नगास्त्रीतटिनीस्त्रीछायास्त्रीसुरास्त्रीनिशास्त्रीवालुकास्त्रीचमूस्त्रीकन्थास्त्रीइरास्त्रीआपद्स्त्रीसंपद्स्त्रीविपद्स्त्रीप्रतिपद्स्त्रीसमिध्स्त्रीविप्रुष्स्त्री
genderस्त्रीfem.
बिम्बे तस्य सुधासारः कलापूर्णं च मण्डलम् ।चन्द्रिका च सुधा छाया सुखा ज्योत्स्ना तु कौमुदी ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
गता गतानुगतिका छाया जायांशुमालिनः ।शताङ्गे कूबरी तस्य मरुच्चक्रो महाजवः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
कान्तिर्लक्ष्मीरभिख्या श्रीर्विभूषाभा च विभ्रमः ।राढा शोभा तथा छाया सुषमातिशयोद्भवा ॥ ३८५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
रम्पा पम्पा सभा हम्भा भम्भा कम्बा रुमापि च ।सीमा पामा तथा चित्या[4]पद्याछाये ज्यया सह ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
तत्पुरुषे बहूनां चेच्छाया शालां विना सभा ।वर्जयित्वैव राजादिसभामिनसभं तथा ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 रु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
राकः क्रूरो विविंशश्च कठिनश्च ग्रहेश्वरः ।संज्ञा छाया च तत्पत्नी तत्पुरी भास्वती नभा ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
छाया कान्तिमती संज्ञा गतानुगतिकाऽपि च ।सुतस्तस्यास्तु रेवन्तोप्यरुणः सव्यसारथिः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
दर्पणो मुकुरादर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम् ।शोभा कान्तिर्विभूषा श्रीर्लक्ष्मीश्छाया द्युतिश्छविः ।राढाभिख्या च लावण्यं सुषमा विभ्रमोऽपि च ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
आभाऽभिख्या विभूषा च शोभा कान्तिश्च विभ्रमः ।राढा छाया छविर्लक्ष्मीर्द्युतिः श्रीरपि कथ्यते ॥ २७५३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
गरुडाग्रजो तार्क्ष्यश्च सूर्यसारथिरित्यपि ।अथ च्छाया च संज्ञा च सूर्यस्य वनिताद्वयम् ।च्छाया स्यान्मन्दजननी सवर्णा भूमयीत्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
प्रभा छाया च सप्तैता दयितास्तिग्मदीधितेः ।परिधिः परिवेषः स्यादुपसूर्यकमण्डले ॥ १७१ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अर्चा प्रत्याकृतिश्छायोपमा प्रतिनिधिः पुमान् ।प्रतिमानोपमाने च बिम्बोऽस्त्री प्रतिविम्बवत् ॥ १५३७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
त्वान्तं षष्ठ्यां बहुत्वार्थे छाया सान्तं च नोपधम् ।प्रायशस्त्रोपधं यान्तं लोपधं युक्तधो(सो?)पधम् ॥ २३२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छाया स्यात्तपती मन्दजननी भूमयी वरी ।संज्ञा तु यमकालिन्दीरेवन्तमनुदस्रसूः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
संज्ञास्व रेणुर्द्युमयी त्रसरेणुः सुवर्चला ।त्वाष्ट्री प्रभाप्यथच्छाया विक्षुभा भूमिमय्यपि ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
वेद्यामास्तरणे चाथच्छायानातपशोभयोः ।सूर्यपत्न्यन्तरे गेहे स्यात् पङ्क्तिप्रतिबिम्बयोः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
उत्कोचे पालने कान्तौ शोभानातपयोरपि ।छलं वेषे मिषे पत्रे छल्ली वल्कलवीरुधोः ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
छाया स्त्री सूर्यकान्तायामातवाभावबिम्बयोः ॥
doubtful
छदः पक्षे पलाशे च च्छन्दोऽभिप्रायवाञ्छयोः ।कान्त्यनातपयोश्छाया प्रतिबिम्बार्कभार्ययोः ॥ १९२२ ॥
अनुष्टुप्
चापाग्रे पिष्टके चूलिश्छर्दिरुद्वान्तिरेतसोः ।छाया त्वनातपे कान्तौ प्रतिबिंबार्कजाययोः ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
छाया as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश संज्ञासंज्ञा स्याच्चेतनानाम्नोर्हस्ताद्यैश्चार्थसूचने । संज्ञा सूर्यप्रिया ख्याता स्याच्छायेति प्रकीर्तिता ॥ Dharaṇikośa 9.3.2
- कोषकल्पतरु उपरञ्ज्रागेऽनु[211a]तस्त्विमौ प्रोक्ता **** वुपात्पुनः । छायाया(?)परिवादे च व्यसने च सुदुर्नये ॥ २४ ॥ Koṣakalpataru 3.5.24
- नानार्थार्णवसंक्षेप किष्कुछायायां च कुठारादिशस्त्रमुष्टौ च नृस्त्रियोः । क्षित्वा ना केशवे वायौ क्षित्वरी तु स्त्रियां निशि ॥ २१२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.212
- नानार्थार्णवसंक्षेप यूषामागधीसंज्ञके पुष्पवल्लिभेदेऽथ यूषवाक् । व्यञ्जनस्य रसे न स्त्री छायायां तु स्त्रियामियम् ॥ १०७० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1070
- नानार्थार्णवसंक्षेप वाणीचिमत्तयोषिति नर्तक्यां विदग्धायां च कीर्तिता । वाणीचिस्तु स्मृता योगे छायायामपि वाचि च ॥ ८४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.1.84
- शब्दरत्नावली राज्ञीअज्ञो जडे च मूर्खे च प्राज्ञः पण्डितदक्षयोः । प्रज्ञा बुद्धिसरस्वत्यो राज्ञी छायानृपस्त्रियोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.10.2