चतुर
caturaवि · adj.In 16 kośas: 35 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 11 as a meaning of another word.
विद्वान्सुधीः कविविचक्षणलब्धवर्णा ज्ञः प्राप्तरूपकृतिकृष्ट्यभिरूपधीराः ।मेधाविकोविदविशारदसूरिदोषज्ञाः प्राज्ञपण्डितमनीषिबुधप्रबुद्धाः ॥ ३४१ ॥व्यक्तो विपश्चित्संख्यावान्सन्प्रवीणे तु शिक्षितः ।निष्णातो निपुणो दक्षः कर्महस्तमुखाः कृतात् ॥ ३४२ ॥कुशलश्चतुरोऽभिज्ञविज्ञवैज्ञानिकाः पटुः ।
वसन्ततिलका
विद्वस्पुंसुधीपुंकविपुंविचक्षणपुंलब्धवर्णपुंज्ञपुंप्राप्तरूपपुंकृतिपुंकृष्टिपुंअभिरूपपुंधीरपुंमेधाविन्पुंकोविदपुंविशारदपुंसूरिपुंदोषज्ञपुंप्राज्ञपुंपण्डितपुंमनीषिन्पुंबुधपुंप्रबुद्धपुंव्यक्तपुंविपश्चित्पुंसंख्यावत्पुंसत्पुंशिक्षितपुंनिष्णातपुंनिपुणपुंदक्षपुंकर्महस्तपुंकर्ममुखपुंकृतहस्तपुंकृतमुखपुंकुशलपुंचतुरपुंअभिज्ञपुंविज्ञपुंवैज्ञानिकपुंपटुपुं
genderपुंmasc.
यद्भविष्यो दैवपरोऽथालस्यः शीतकोऽलसः ॥ ३८३ ॥मन्दस्तुन्दपरिमृजोऽनुष्णो दक्षस्तु पेशलः ।पटूष्णोष्णकसूत्थानचतुराश्चाथ तत्परः ॥ ३८४ ॥आसक्तः प्रवणः प्रह्वः प्रसितश्च परायणः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्द (wrong syllable)
genderविadj.
हस्तिशाला तु चतुरं वाजिशाला तु मन्दुरा ॥ ९९८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दक्षे तु चतुरपेशलपटवः सूत्थान उष्णश्च ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
चतुरः स्यात्क्षेत्रज्ञः कृतहस्तः कृतमुखश्च कृतकर्मा ।दक्षः कुशलोऽभिज्ञो निष्णातः शिक्षितः प्रवीणश्च ॥ ३३५ ॥
गीतिः
genderविadj.
प्रासादः पुंस्यथाढ्यस्य गृहे हर्म्यं नपुंसकम् ।हस्तिशाला तु चतुरं वाजिनां मन्दुरानना ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सूत्थान उष्णश्चतुरः पेशलः पेसलः पटुः ।चण्डालोऽपि च चाण्डालः श्वपाचः श्वपचः श्वपक् ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तदर्थकारश्चापि स्यात्कृतकृत्योऽथ शिक्षितः ।निष्णातश्चतुरो विज्ञः प्रवीणो निपुणः पटुः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शृङ्गः शाखी च सारङ्गः कुकुवागथ रोहितः ।वर्णाभ्यां ताम्रकृष्णाभ्यां युक्तः स चतुरोऽप्यथ ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुसिद्धः सुमनाः शङ्खः कण्डूतिर्वसुमानपि ।पिङ्गाक्षश्चतुरश्चाथ भूतानां तु गणाः पुनः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गोशालः खरशालश्च तत्तच्छालाभवे त्रिषु ।वत्सशालो वात्सशालो वाजिस्थानश्च तद्भवः ॥स्यात्पौर्वशाला पूर्वस्यां शालायां हि भवा त्रिषु ।पूर्वशाला प्रिया यस्य पूर्वशालाप्रियश्च सः ॥चतुरं हस्तिशाला स्यादुष्ट्रगोष्ठं मयस्थलम् ।वापशाला खरकुटी भवेन्नापितशालिका ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
एणः कृष्णः कृष्णसारः कमलोऽथैणमस्य यत् ।चर्माद्यमेण्यास्त्वैणेयं त्रितयेऽथ कुरङ्गकः ।चतुरश्चारुगामी च किंचिल्लोहितकृष्णकः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
प्रवीणो निपुणोऽभिज्ञो विज्ञो वैज्ञानिकः पटुः ।छेको विदग्धो निष्णातः कुशलश्चतुरः कृती ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मन्दस्तु तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ।दक्षे तु चतुर-पेशल-पटूष्णकोष्णा धृषुश्च सूत्थानः ॥ ३३ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderविadj.
चतुरश्चातुरो नेत्रगोचरे चाटुकारिणि ।चक्रगण्डौ तद्वदुभौ नियन्तरि च सम्मतौ ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
विदग्धश्चतुरः धूर्तश्चाटुकृत् कितवः शठः ।क्वापि नागरिको ज्ञेयः गोत्रसंज्ञाङ्कनाम तत् ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
भवो भावश्च संसारः संसरणं च संसृतिः ।तत्वज्ञश्चतुरो धीरस्त्यजेज्जन्माजवं जवम् ॥ १९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable)
genderविadj.
चतुरं करिणां शाला होत्रीयं हविषो गृहम् ।जालिनी चित्रशाला च तथा संदानिनी गवाम् ॥ २७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विचक्षणः सुधीर्धीरो विपश्चिच्चतुरोऽपि च ।दक्षोऽभिज्ञो बुधो लब्धवर्णो वैज्ञानिकस्तथा ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यद्भविष्यस्तथा दैवपरो दैवमतिर्मतः ।चतुरः पेशलो दक्षः पटूष्णावुष्णकोऽपि च ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आलस्यः शीतकोऽनुष्णश्चतुरे पेशलः स्मृतः ।पटुः सूत्थान उष्णश्च चतुरो दक्ष एव च ॥ ५८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गुरूवाक्यपरो नर्मी चतुरः पितृदेवतः ।मातृवाक्यपरो मन्दी शास्त्रज्ञाऽप्यविचक्षणः ॥ ६६८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कृष्टिर्विपश्चित्संख्यावान्दोषज्ञो ज्ञो विचक्षणः ।प्रवीणश्चतुरो विज्ञो विदग्धः कुशलः पटुः ॥ ११५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विज्ञो वैज्ञानिकोऽभिज्ञः चतुरः कृशलस्तथा ।क्षेत्रज्ञः कृतकृत्यश्च कृतहक्तः कृती तथा ॥ ५०६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उष्णोष्णकौ च सूत्थानः चतुरश्चाथ तत्परः ।आसक्तः प्रसितः प्रह्वः प्रवणश्च परायणः ॥ ५७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderक्लीneut.
चतुरश्चातुरः गेण्डुश्चक्रगण्डूर्मसूरकम् ।गेण्डूको गण्डूको गण्डूकन्दुको देशनागुडः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ण्डू (wrong syllable)
genderपुंmasc.
चतुरः पेशलो दक्षः सूत्थानः पटुरुष्णकः ।अथ चण्डालमातङ्गप्लवान्तवासिपुक्कसाः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्त (wrong syllable)
genderविadj.
कल्मषमभिप्राये तु छन्दो ना छन्दसा षणा ।चतुरश्चतुरको द्वौ नेत्रगोचर ईरितौ ॥ ९ ॥
metre not recognised
genderविadj.
वेश्याजनाश्रयो वेशो मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ।हस्तिनां चतुरं शाला वाजिशाला तु मन्दुरा ॥ ८४७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुशलप्रवीणकृतमुखशिक्षितकृतकर्मनिपुणनिष्णाताः ।पटुचतुरदक्षपेशलवैज्ञानिकविज्ञसुकलसूत्थानाः ॥ १५७२ ॥
गीतिः
genderविadj.
चतुरं त्वल्पा भ्रुकुटी रेचितं त्वेकया भ्रुवा ।चेष्टाः शृंगारजाः स्त्रीणां हावा लीलादयो दश ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ल्पा (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कुप्यशाला तु सन्धानी पक्षिशाला कुनालिका ।चतुरं हस्तिनां शाला वाजिशाला तु मन्दुरा ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वैरंगिको विरागार्ह उत्पश्यः पुनरुन्मुखः ।चतुरः पेशलो दक्षः सूत्थानः पटुरुष्णकः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अतिरिक्तोऽतिशयितो दृढः समधिकोऽधिकम् ।चतुरं पेशलं दक्षं कटु तूल्बणमुत्कटम् ॥ १३७ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
विदुषामग्रणीरेनं विदग्धे शाकटायनः ।क्लीबं त्वल्पभ्रुकुट्यां स्याच्छालायामपि हस्तिनः ॥ ७२९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
चतुर as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश पटुपटुरामयनिर्मुक्तः पटुश्चतुरतीक्ष्णयोः । पटुः पटोलपत्रे च छत्रायां लवणे पटुः ॥ Dharaṇikośa 10.3.2
- धरणिकोश पेशलपेशलं चतुरे चारौ पुद्गलो वपुरात्मनोः । कल्लोलौ रिपूल्लोलौ सरलौ वृद्धपापकौ ॥ Dharaṇikośa 27.1.6
- धरणिकोश दक्षदक्षः स्याच्चतुरे वह्नौ ताम्रचूडे प्रजापतौ । दक्षः स्यात्पुंगवे स्थाणोर्दक्षो वामतरेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 33.3.4
- कोषकल्पतरु द्रावककोके तु कावृकः स्यात्कृकवाकौ पीतमौलौ च । ग्रावविभेदे चतुरे द्रावक उक्तोऽपि घोषके पुंसि ॥ ५४ ॥ Koṣakalpataru 6.1.54
- कोषकल्पतरु नागरशुण्ठीमुस्तकयोस्तु नागरमिदं सम्भोगबन्धान्तरे पौरे स्याच्चतुरेऽन्यवद्गतरुजि स्याद्वागरो वारके । शाणे निर्नरके मुमुक्षुबुधयोः स्याद्भ्रामरं प्रस्तरे क्षौद्रे चाप्यथ पामरस्त्रिषु खले नीचे तथा कीर्त्तितः ॥ ३८ ॥ Koṣakalpataru 6.27.38
- नानार्थार्णवसंक्षेप उष्णक्ली तु वह्निगुणे त्रिस्तु तद्युक्ते चतुरेऽपि च । उग्रः पुंसि महादेवे मर्त्यजात्यन्तरे पुनः ॥ ९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.92
- परमानन्दीयनाममाला ज्ञज्ञो मुनौ चतुरे चन्द्रपुत्रे ब्रह्मणि ञः पुनः । गायने घर्घरध्वानगूढरूपकयोस्तथा ॥ १९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.19
- शब्दरत्नावली पटुपटुः पटोले दक्षे च नीरोगे चतुरेऽन्यवत् । पट्टः पेषणपाषाणव्रणादिवस्त्रपोरपि ॥ राजशासनभेदेऽपि पत्रे पीठे चतुष्पथे । पटिः स्त्री पटभेदे स्याद् वागुलौ कुम्भिकाद्रुमे ॥ पुष्टिः पोषणवृद्धयोः स्त्रीफटादम्भे फणेऽपि च । वटी त्रिषु गुणे ना तु वृक्षनाथकपर्दयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.22
- शब्दरत्नावली पेशलशिंशपायां स्त्रियामेव विजिले पिच्छिलं त्रिषु । पुङ्गलः सुन्दराकारे त्रिष्वात्मदेहयोः पुमान् ॥ पेशलं रुचिरे धूर्ते चतुरेऽपि च वाच्यवत् । बहुलः कृष्णपक्षाग्न्योर्वाच्यवद्भूरिकृष्णयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.79
- वैजयन्ती उष्णइनास्त्वात्माधिपार्काढ्या उष्णोऽग्नौ चतुरेऽपि च । उशिर्नाग्नावुशीरेऽस्त्री न नोषः कल्यसंध्ययोः ॥ ८ ॥ Vaijayantī 6.5.8
- वैजयन्ती पेशलपिण्डितौ घनसंख्यातौ प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ । पेशलौ चारुचतुरौ पूर्णश्रेष्ठौ तु पुष्कलौ ॥ १९ ॥ Vaijayantī 7.4.19