ख
khaक्ली · neut.In 23 kośas: 42 synonym verses, 21 as a nānārtha head word, 31 as a meaning of another word.
व्योमान्तरिक्षं गगनं घनाश्रयो विहाय आकाशमनन्तपुष्करे ।अभ्रं सुराभ्रोडुमरुत्पथोऽम्बरं खं द्योदिवौ विष्णुपदं वियन्नभः ॥ १६३ ॥
upajati 12
genderक्लीneut.
अभ्रकं स्वच्छपत्त्रं खं मेघाख्यं गिरिजामले ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृषीकमक्षं करणं स्रोतः खं विषयीन्द्रियम् ॥ १३८३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् ।नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ।विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नभो मरुद्वर्त्म वियद्विहाय-स्तारापथः पुष्करमन्तरिक्षम् ।व्योमाम्बरं विष्णुपदं च खं द्यौ-र्विहायसा स्याद्गगनं तथा द्युः ॥ १३७ ॥
उपजातिः
genderक्लीneut.
आधिस्तु मानसी पीडा वाञ्छितोऽर्थो मनोरथः ।खमक्षमिन्द्रियं स्रोतो हृषीकं करणं स्मृतम् ॥ ५३५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आकाशश्च नभो व्योम गगनं सुरवर्त्म खम् ।महाबिलं शब्दगुणं तारकापथमित्यपि ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गोनन्दाङ्कनवानां च ग्रहखेटा खगास्तथा ।शून्याभ्रगगनं व्योम खमंबर नभो वियत् ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अन्तरिक्षं नभो व्योम गगनं सुरवर्त्म खम् ।वियद्विष्णुपदं दिव्यं वायुवर्त्म विहायसम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पुंस्याकाशः क्लीबपुंसोर्विहायाः षण्नभोम्बरम् ।पुष्करं व्योम गगनमनन्तं खं दिवं वियत् ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्लीबाव्ययं तु कं जोषमुपजोषमथो सुखम् ।कमव्ययं च खं शर्म सौख्यं श्वःश्रेयसं पुनः ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जनी जनू जनुश्चास्त्री जीवो जन्यश्च पुंस्ययम् ।करणं खं पदं पुंसि हर्षि वैकारिकेन्द्रिये ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृषीकं त्वक्षं विषयस्रोतः करणमिन्द्रियम् ।खं च श्रोत्रं त्वचा चक्षुर्जिह्वा नासा च पञ्चमी ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बहुरूपो दृशानः खो भानेभ्यः कोशवाचकः ।ग्रहाब्जिनीधाम दिनत्विट्पतिर्भानुकेसरः ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्योमाम्बरं पुष्करमन्तरिक्ष-मत्रान्तरिक्षे सरकोऽस्त्रियां खम् ।अनन्तमाष्ट्रं गगनं वियच्चनभो नभाकं नभसो नभश्च ॥ १ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
इन्द्रियमक्षं करणं विषयि स्रोतो हृषीक-देवे खम् ।स्युर्गोचरास्तु विषयास्तथेन्द्रियार्था अमी तु रूपाद्याः ॥ २३ ॥
गीतिः
genderक्लीneut.
नपुंसके नाम-धनान्धकार-वियद्धृषीकाम्बुरुहाम्बु-खानाम् ।रत्नान्त्र-सूक्ताशुभ-पुण्य-दुःख-सुखान्न-गासृक्पिशिताशनानाम् ॥ ७० ॥
उपजातिः
genderक्लीneut.
मौक्तिकं शौक्तिकं नाणकं नाटकंतोटकं खेटकं खं च लिङ्गं त्रिषु ।अङ्गपिङ्गप्रगं संप्रयोगं स्फिगंसर्वगं चोचवद्बीज-पिञ्जे द्विजम् ॥ ९५ ॥
स्रग्विणी
genderक्लीneut.
एते स्त्रियां भवन्ति । इयं मेधा धारणाशक्तिः । रसना शक्तिर्मेखला च ।निद्रा सुप्तिः । तन्द्रा आलस्यम् । तन्त्री वाद्यविशेषः । मञ्जिष्ठा रागद्रव्यम् । स्यातां भवेतामित्यर्थः । इयं मदिरा सुरा । मन्दुरा वाजिशाला । कृशरा तिलयवागूः । अक्षैर्दीव्यते अक्षग्रहणं वादित्रसम्बन्धनिवृत्त्यर्थम् । वाद्यं दुन्दुभिरित्यर्थः ।धान्यद्विदलांशुकवितानवलयरत्नमिथुनश्मशानानि ।बिसतिमिराण्यपि विद्यान्नपुंसकेऽग्रखे चैव ॥ ६४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 वे (syllables merged)
genderक्लीneut.
खं विहायो वियद्व्योम गगनाकाशमम्बरम् ।द्यौर्नभोऽभ्रोऽन्तरीक्षं च मेघवायुपथोऽप्यथ ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
खमिन्द्रियं हृषीकं च श्रो(स्रो)तोऽक्षं करणं विदुः ।पुण्यं भाग्यं च सुकृतं भागधेयं च सत्कृतम् ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आकाशोऽस्त्री नभो व्योमान्तरीक्षं खं मरुत्पथः ।पुष्कराभ्रे तथा विष्णुपदं मेघाश्रयोऽपि च ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
इन्द्रियं करणं खं तु हृषीकं श्रोतसा सह ।अक्षं विषयिसंज्ञं च रूपाद्यर्थनिबन्धनम् ॥ २७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अनूकं कुतुकं तिन्तिडीकं कुलकचित्रके ।छत्राकं खं स्फिगं लिङ्गं प्रगमङ्गं नपुंसके ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऊर्ध्वं लेखगमानन्दमनन्तं सर्वगं पृथु ।पुष्करं दुष्करं निष्कं नभः खं नभसं नभम् ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वः स्वर्लोकः स्वर्भुवनं सैरिकः साधुसंगतः ।मन्दरो विन्दरो विन्द इन्द(न्द्र?)भूः सुरसद्म खम् ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अन्तरिक्षं वियद्व्योम खं विहायो महाविलम् ।इन्द्रः शचीपतिर्वज्री सुत्रामा पाकशासनः ॥ ३३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आकाशमभ्रं गगनं व्योम विष्णुपदं नभः ।अम्बरं पुष्करं खं द्यौरन्तरिक्षं मरुत्पथः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संहननं घनो बन्धः पुरः पिण्डं च पुद्गलम् ।हृषीकमक्षं करणं ग्रहणं च खमिन्द्रियम् ॥ २० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 न (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वियद्विष्णुपदं खञ्च द्यौदिवौ च मरुत्पथः ।व्योमाऽनन्तं विहायश्च पुष्करं गगनं नभः ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृषीकं करणं स्रोतोऽक्षं खं विषयीन्द्रियम् ।बुद्धीन्द्रियं स्पर्शनादि धीन्द्रियमपि कथ्यते ॥ २५१४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 2 न्द्रि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
नाक-विष्णुपद-व्योम-नभं पुस्करमक्षरम् ।विहायसमनङ्गञ्च खमनन्तत्रिपिष्टपम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विष्णुपदं वियदम्बरमभ्रमनन्तं नभोऽन्तरिक्षं खम् ।व्योमसुरवर्त्मपुष्करगगनानि द्योदिवौ स्त्रियावस्त्री ॥ १५९ ॥
गीतिः
genderपुंक्लीm. n.
वातो मरुच्चाग्निवह्निधरा क्ष्मा जल-वारिणी ।विभुः खञ्च चरः शुचिर्भूर्वनं स्वञ्च शक्तियुक् ॥ ५५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 7 शु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
सूक्ष्मा हर्षा हृषीकेशो खं त्रिकूटो द्विदन्तकः ।कुण्डोदरी हरीशश्च नीलाङ्घ्रिश्च कुबेर-दृक् ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अनुग्रहो दीर्घवक्त्रो मायी सङ्कर्षणश्च खम् ।मुरारिर्व्यापिनी चाघोदन्तगो नृहरेर्वपुः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विभुः खं स्वर्द्युरभ्रं च व्योम शून्यं नभो वियत् ।हंसश्चाकाशवर्णानां संज्ञा माया विसर्गतः ॥ ६० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विभुः-ऌ, स्वः-ॡ, खं-अं, द्युः-ङ, अभ्रं-ञ, व्योम-ण, शून्यं-न, नभः-म, वियत्-श, हंसः-ह
metre not recognised
genderक्लीneut.
स्वर्लोको देवलोकः स्यादवरोहः फलोदयः ।मन्दरः सैरिभः शक्रभवनं खं दिवं नभः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुनाभिः स्याद्विहायस्तु खं भरुन्मेघवर्त्म च ।अक्षरं चाथ
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
अमर्त्यभवनं गौश्च त्रिदिवः स्यात् खरव्ययम् ।देवा निलिंपा मरुतो गीर्वाणा वायुनाः सुराः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderअindecl.
अंतरिक्षं नभो व्योम गगनं सुरवर्त्म खम् ।वियद्विष्णुपदं दिव्यं वायुवर्त्म विहायसम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शङ्खो निधौ ललटास्थ्नि कम्बौ न स्त्रीन्द्रियेऽपि खम् ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
meaningsस्त्रीन्द्रिय
अ विद्युज्जिह्वा, आ कालवज्री, इ गर्जिनी,ई धूम्रभैरवी, उ कालरात्रिः, ऊ विदारी, ऋ महारौद्री,ॠ भयङ्करी, ऌ संहारिणी, ॡ करालिनी, ए ऊर्ध्वकेशी,ऐ उग्रभैरवी, ओ भीमाक्षी, औ डाकिनी, अं रुद्रराकिणी,अः चण्डिका, क क्रोधीशः, ख वामनः, ग चण्डः,घ विकारी, ङ उन्मत्तभैरवः, च ज्वालामुखः, छ रक्तदंष्ट्रः,ज असिताङ्गः, झ वडवामुखः, ञ विद्युन्मुखः, ट महाज्वालः,ठ कपाली, ड भीषणः, ढ रुरुः, ण संहारी, त भैरवः,थ दण्डी, द बलिभुक्, ध उग्रशूलधृक्, न सिंहनादी,प कपर्दी, फ करालाग्निः, ब भयङ्करः, भ बहुरूपी,म महाकालः, य जीवात्मा, र क्षतजोक्षितः, ल बलभेदी,व रक्तपटः, श चण्डीशः, ष ज्वलनध्वजः, स धूमध्वजः,ह व्योमवक्त्रः, क्ष त्र्यैलोक्यग्रसनात्मकः ॥
metre not recognised
meaningsवामन
दक्षिणकूर्परः खेटः शार्ङ्गी चण्डीशकः खगः ।कैटभारिश्च मातङ्गः संहारः खा-र्णकः स्मृतः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ण (wrong syllable)
ख as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् नभस्सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः ॥ २३३ ॥ Amarakośa 3.3.233
- धरणिकोश अनन्तअनन्ता दूर्वायां भुवि च हरिणीशारिविकयो- रनन्ता नागेशानवधिहरयोऽनन्तमपि खम् । निरस्तो निच्यूते त्वरितवचनं क्षिप्तशरयो- र्निरस्तः संत्यक्ते प्रतिहतबले चापि गदितः ॥ Dharaṇikośa 15.2.60
- कोषकल्पतरु अनङ्गकामे त्वनङ्गः खहृदोस्तु षण्ढे शालौ पतंगः शलभे खगेऽर्के । स्यात्पारदेऽन्त्येऽथ वरण्डकेऽपि नरङ्ग ऊर्मौ चरमे शफे स्यात् ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.3.19
- कोषकल्पतरु मातृखे त्वन्तिमे मानकृतित्रये च पिता तु तातेऽप्यभयादिदे च । भर्ता प्रभौ धातरि चाथ नेता [289a] स्यान्नायके प्राप्तिकरे च भेद्ये ॥ ४१ ॥ Koṣakalpataru 6.16.41
- कोषकल्पतरु अनन्तसंनाहेऽतिदृढे गृ[295a]हे च गदितो न स्त्री निवातोऽन्यव- द्वातोनेऽथ हरौ च शेषभुजगेऽनन्तः पुमान्खेऽन्तिमे । दूर्वाभूम्यमृतासु गोपतनयाग्निज्वालिकालाङ्गली- षूक्तः स्त्री खगभेदभासखगमेषूक्तः शकुन्तः पुमान् ॥ १८ ॥ Koṣakalpataru 6.16.18
- कोषकल्पतरु भुवनत्राणे प्रमोदेऽप्यवनं न तु स्त्री गेहे द्वयोनं भवनं च भावे । स्याद्विष्टपे खे भुवनं जने च स्त्रियां न वारिण्यथ चन्दनोऽस्त्री ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.21.7
- कोषकल्पतरु सुमभीष्मः शंतनुनन्दने स्मरहरे रात्रिंचरे दारुणे भेद्ये क्षीरखयोः सुमस्तु [न] युगे पुष्पे पुनः स्यात्सुमम् । धर्मोऽस्त्री सुकृतेऽथ पुंसि च यमे न्याये स्वभावे क्रता- वाचारोपमयोस्तथोपनिषदि स्यात्कार्मुकोपाधिगः ॥ ६७ ॥ Koṣakalpataru 6.25.67
- कोषकल्पतरु तूलसैन्यस्य पृष्ठेऽप्यथ तूलमस्त्री पिचावथ ब्रह्मतरौ च खेऽन्त्ये । मूलं च न स्त्री भभिदि प्रतिष्ठा- स्वादौ शिफायां निकटे निकुञ्जे ॥ ६९ ॥ Koṣakalpataru 6.28.69
- कोषकल्पतरु नभस्स[90a]रस्तडागे न नरे जलेऽन्त्ये- ऽथोषः प्रभाते श्रुतिरन्ध्रके ज्ञैः । नपुंसि संध्यार्थकमङ्गना तु स्याद्देवतायामथ खे नभः स्यात् ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.31.7
- कोषकल्पतरु विहायस्खगे विहाया नरि खे तु[91b] न स्त्री सिंहे नगौकाः शरभे खगे च । तादृक् त्वगौका अतियूनि बाल्ये- नुजे कनीयानपि भेद्यलिङ्गः ॥ २८ ॥ Koṣakalpataru 6.31.28
- नानार्थार्णवसंक्षेप दिव्स्त्री खे स्वर्गे च दृक् तु स्त्री ज्ञानदर्शनबुद्धिषु । नेत्रे च त्रिषु तु द्रष्टृज्ञात्रोर्नृ द्वे हरे हये ॥ १२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.5.12
- नानार्थार्णवसंक्षेप शब्दवेषः क्रियायामाकल्पे वेणुर्वंशद्रुमे नृपे । शब्दोऽक्षरे यशोगीत्योर्वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ ॥ ११६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.116
- नानार्थार्णवसंक्षेप नेमना त्रिस्तु भृतके नेमस्त्वन्ने वज्रे पुरोहिते । अर्धे च ना त्रिः सदृशे समीपे चाथ खे नपि ॥ ६९९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.699
- नानार्थार्णवसंक्षेप ब्रह्मन्क्लीबं तु वेदे मन्त्रेऽन्ने खेऽध्यात्मात्मतपःसु च । मोक्षे जपे धने चाथ बलभद्रे व(ले?ली) पुमान् ॥ ८४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.846
- नानार्थार्णवसंक्षेप पृथिवीसेनायामपि युद्धे च पृथिवी तु महीखयोः । पृथ्वीका पुनरेलायां स्यात् तथा कृष्णजीरके ॥ ६१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.1.61
- नानार्थार्णवसंक्षेप अक्षरक्ली तु वाचि विधौ धर्मे वर्णेऽम्बुतमसो क्रतौ । अक्षराख्ये सामभेदे खे मोक्षे मूलकारणे ॥ ६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.6
- नानार्थार्णवसंक्षेप अध्वरद्वे तु मर्येऽधरस्तु स्यादोष्ठे पुंस्यथ भेद्यवत् । अवाचीने च हीने क्ली त्वध्वरं खे मखे तु ना ॥ ५४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.54
- नानार्थार्णवसंक्षेप गान्धर्वरागप्रभेदे गान्धारः पुंसि क्ली नागसम्भवे । गान्धर्वस्तु द्वयोरेव गन्धर्वे खे तु नप्यदः ॥ ६६७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.667
- नानार्थार्णवसंक्षेप पुष्करखेऽब्जे दिव्यसिधारायां तीर्थभेषजभेदयोः । पटहे मुरवे त्वन्ये पुमांस्त्वौर्वे च मारुते ॥ ११९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1192
- शब्दरत्नावली विष्णुपदविशारदः पुंसि धृष्टे पण्डितेऽपि भवेत्पुमान् । भवेद्विष्णुपदं खेतु क्षीरोदेऽपि च न द्वयोः ॥ तथा भागिरथी सूर्यसंक्रान्तिभेदयोः स्त्रियाम् । शतानन्दः पुमान् कृष्णे मुनि भेदे च पुंस्ययम् ॥ भवेच्छतह्रदा वज्रे सौदामन्यामपि स्त्रियाम् । समर्यादः समीपे ना मर्यादासंयुते त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.29
- शब्दरत्नाकर अनन्तअर्जुनी गवि नद्यां स्यादनूरौ भास्करेऽरुणः । अनन्ता भूरनन्तं खमनन्तो हरिशेषयोः ॥ २०३२ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2032
- त्रिकाण्डशेष अनङ्गशपथेऽप्यभिषङ्गः स्यादनङ्गः खे स्मरे पुमान् । पूर्णत्वयत्नावाभोगावायोगो व्यापृतावपि ॥ ५५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.55
- त्रिकाण्डशेष अनन्तशेषे विष्णावनन्तो ना गुडूचीदूर्वयोः स्त्रियाम् । क्लीबं खे त्रिष्वनवधावनन्तं मरणेऽशुभे ॥ १४४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.144
- त्रिकाण्डशेष विहायस्विहायाः शकुने पुंसि विहायः खे नपुंसकम् । पुत्रादौ तर्णके वर्षे वत्सः क्लीबन्तु वक्षसि ॥ ४५१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.451
- वैजयन्ती शब्दशब्दोऽक्षरे यशोगीत्योर्वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ । शंकुः पत्रसिराजाले कीलेऽस्त्रे मेढ्रसंख्ययोः ॥ ५९ ॥ Vaijayantī 6.1.59
- वैजयन्ती धामन्द्वंद्वं युग्मं हिमोष्णादि मिथुनं कलहो रहः । धाम जन्मप्रभावान्नभाः सु खे भोजने गृहे ॥ १६ ॥ Vaijayantī 6.3.16
- वैजयन्ती पतत्त्रप्रज्ञानं लाञ्छने बुद्धौ प्रसूनं फलपुष्पयोः । पातालं लोक और्वश्च पतत्त्रं खे गरुत्यपि ॥ २२ ॥ Vaijayantī 7.3.22
- वैजयन्ती पुष्करखेऽब्जे दिव्यसिधारायां तीर्थभेषजभेदयोः । ब्राह्मण्यं ब्राह्मणत्वे स्याद्विप्रौघे विप्रकर्मणि ॥ २५ ॥ Vaijayantī 7.3.25
- वैजयन्ती अक्षरअक्षरोऽसौ हरौ धातर्यक्षरं प्रणवे विधौ । धर्मे वर्णे तपःक्रत्वोः खे मोक्षे मूलकारणे ॥ ३ ॥ Vaijayantī 7.5.3
- वैजयन्ती अनन्तअनन्तो नागराड्विष्णुरनन्तं खनिरन्तयोः । अनन्ता पूर्णिमा दूर्वा यवाषः शारिबा मही ॥ ४ ॥ Vaijayantī 7.5.4
- वैजयन्ती किञ्जल्ककलिलं गहने बृन्दे सैन्येऽपि कटकोऽस्त्रियाम् । किञ्जल्कः केसरे खे क्ली कृषकौ फालकर्षकौ ॥ ३१ ॥ Vaijayantī 7.5.31