क्षीर
kṣīraक्ली · neut.In 20 kośas: 38 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 27 as a meaning of another word.
गुड इक्षुरसक्वाथः शर्करा तु सितोपला ॥ ४०२ ॥सिता च मधुधूलिस्तु खण्डस्तद्विकृतिः पुनः ।मत्स्यण्डी फाणितं चापि रसालायां तु भार्जिता ॥ ४०३ ॥शिखरिण्यथ यूर्यूषो रसो दुग्धं तु सोमजम् ।गोरसः क्षीरमूधस्यं स्तन्यं पुंसवनं पयः ॥ ४०४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशंतोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसीकीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
शार्दूलविक्रीडितम्
genderक्लीneut.
लवणक्षीरदध्याज्यसुरेक्षुस्वादुवारयः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥ ३ ॥कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥ ४ ॥मेघपुष्पं घनरसस्त्रिषु द्वे आप्यमम्मयम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
ऊधस्यं क्षीरं स्याद्दुग्धं स्तन्यं पयश्च पीयूषम् ।दधिसारं नवनीतं ब्रुवते हैयङ्गवीनं च ॥ २७४ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं,कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं,प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
मन्दाक्रान्ता
genderक्लीneut.
जलन्तु सलिलं नीरं क्षीरं वारि शम्बरम् ।शरं सारं जडं कुम्भमम्भश्चापश्च कथ्यते ॥ १६३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हौम्यं होमोत्तमार्थं स्यादस्याघाराभिघारणौ ।मले घृतस्य विलयोथास्त्री क्षीरं तु जीवनम् ॥ २२६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
गोधूमजं पिष्टिकोत्थं पवनं तण्डुलोद्भवम् ।वनगोदुग्धजं चापि पयः क्षीरमथापि च ॥ ३६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मदोद्रेकः केशमुष्टिः काकाण्डोऽपि यमद्रुमः ।अपि स्याद्रम्यकक्षीरो महातिक्तोऽथ रामणः ॥ १५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्रियां तृप्तिरिरापः स्त्री भूम्नि पुंसि रसो द्वयोः ।गौः क्लीबे प्राणदं क्षीरं वाश्चापि सलिलं जलम् ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कृपीटं कमलं सारं क्षीरं विषमिदं घृतम् ।कबन्धमुदकं पाथः कीलालं पुष्करं सरम् ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चक्रचुक्रकुलीराणां तुषाराङ्गारयोरपि ।शिशिराडम्बरक्षीरकोटराणां ततोऽपि च ॥ १७८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कमलं क्षीरं भुवनोस्वीस्यं(?)घनरसं कुशम् ।यादो वासो(?)वर्णसिर्ना नोडुः पुंसि स्त्रियां त्विरा ॥ ४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
गव्यं त्रिषु गवां सर्वं पयस्यं तु पयोभवम् ।अस्त्री क्षीरपयः सूमं सोमजोधस्यनामकम् ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
वलयमलयपूयारण्यसंख्यं हिरण्यंप्रमयसमयसाया जन्यवत्पारिहार्यम् ।शरशिशिरतुषारक्षीरनीहारवार-प्रवरशिखरराष्ट्रभ्राष्ट्रसीरान्धकाराः ॥ ५८ ॥
मालिनी
genderपुंक्लीm. n.
अयं मुण्डो मुण्डितशिराः ।नितम्बः पश्चाद्भागः स्त्रीकट्याः । ह्रस्वशाखामूलको वृक्षः क्षपः । गुल्मः शाखापत्रप्रावरणः । सानुः पर्वतैकदेशः । अङ्कश्चिह्नम् । वंशोऽन्वयः । पूगः क्रमुकः । शङ्खः कम्बुः । रथः स्यन्दनः । नपुंसकाधिकारात् जघनादयो नपुंसके स्युः । इदं जघनं कटिप्रदेशः । अम्बरमाकाशं वस्त्रं च । फलं वृक्षादीनाम् । मूलं शिफा । अङ्गमवयवः ।क्षीरोदस्विन्नवनीतवर्षकुण्डाण्डघृतभगगगनानि ।विद्यान्नपुंसकान्योदनश्च पुंसि स्त्रियां ज्या च ॥ ३९ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
गव्यं श्रेष्ठं मधु क्षीरं योग्यं सोमरसोद्भवम् ।तदेव मधु यत्सद्योद्धृतं गोदोहजं घृतम् ॥ २२८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चेलं निवसनं वासक्षीरमम्बरमंशुकम् ।वस्त्राद्यन्तः दिगाद्यादिसंज्ञितो वृषभेश्वरः ।कुङ्कुमं रुधिरं रक्तं कस्तूरी मृगनाभिजम् ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सक्तोऽक्षद्यूतपानेषु विचित्रा शब्दपद्धतिः ।सर्पिर्हैयङ्गवीनाज्यं दुग्धं क्षीराऽमृतं पयः ॥ १२२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कीलालं यादसां वासः कुशं क्लीबे पयः पुनः ।दकोदके वनं क्षीरं भवनं कमलं समे ॥ ३४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
यूर्यूषरससंज्ञा हि रससब्दाः प्रकीर्तिताः ।क्षीरदुग्धे पयःपुंसवने सोमजमित्यपि ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पवित्रातिखरावारपारबेराणि कोटरम् ।पत्रमेढ्रसहस्राणि क्षीरोशीरयुगंधराः ॥ १५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
रसालाह्वा शिखरिणी पयस्यं दधि द्रप्सकम् ।दुग्धं पयः क्षीरसञ्ज्ञं क्वथिका तक्रमण्डिका ॥ २७३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 धि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
उदकं पुष्करं क्षीरममृतं सर्वतोमुखम् ।कङ्कबन्धं घनरसमापो वा कमलं विषम् ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गोकुलं तु व्रजो घोषो गोष्ठं गोपास्तु बल्लवाः ।दुग्धं पयोऽमृतं क्षीरं गोरसः क्षीरजं दधि ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
लवणक्षीरदध्याज्यसुरेक्षुस्वादुसागराः ।भारताख्यं किंपुरुषं हरिवर्षमिलावृतम् ।रम्यकाख्यं पञ्चमकं खण्डं षष्ठं हिरण्मयम् ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 किं (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
दुग्धं च गोरसः क्षीरं पुसवनं च सोमजम् ॥ ६०३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
वारि वारं जलं क्षीरं नीरं नारं कुलीनसम् ।जीवनं जीवनीयं च भुवनं भवनं वनम् ॥ १८५४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वार्वारि तोयमुदकं नीरपानीयसम्बरम् ।अम्भः क्षीराम्बु सलिलं सर्वतोमुखजीवनम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
त्रिषु गव्यं गवां सर्वं स्त्री गोविड्गोमयोऽस्त्रियाम् ।शुष्के तस्मिन् करीषोऽस्त्री क्षीरदुग्धपयांसि च ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderपुंmasc.
अम्भःपुष्करवारितोयजलवाःपाथोवनार्णःपयः-पनीयोदकमेघपुष्पसलिलक्षीराम्बुनीरामृतम् ।कीलालं भुवनं कबन्धकमले तज्जीवनं शम्बरंनारः पुंसि कमव्यये धनरसो नापस्तु भूम्नि स्त्रियाम् ॥ ३१८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्: pāda 2, syllable 1 प (wrong syllable)
genderक्लीneut.
दुग्धं तु क्षीरमूधस्यं पयः स्तन्यं नवं तु तत् ।पीयूषोऽथ हविः सर्पिर्घृतमाज्यं समार्थकम् ॥ ७६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दधिक्षीरघृताह्वः स्याद्धूनको वह्निवल्लभः ।शालवेष्टः सर्जमणिः कस्तूरी गन्धचेलिका ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अवदाहः पयः क्षीरं प्राग्गाढं श्रीधनं दधि ।कद्वरं तु दधिस्नेहो जग्धिर्भोजनभक्षणे ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पयो दुग्धं च पीथं च स्तन्यं पुंसवनं सरम् ।गव्यं ज्येष्ठं मधु क्षीरं योग्यं सोमरसोद्भवम् ॥ १४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्षीर as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् पयस्ओकः सद्माश्रयश्चौकाः पयः क्षीरं पयोम्बु च । Amarakośa 3.3.454
- धरणिकोश उरोष्टलटौ प्रमादवाग्दोषौ पटो वस्त्रप्रियाल[21]योः । उरोष्टः प्रणवे क्षीरे कृपीटमुदरे जले । अवटौ खिलभूगर्तौ पर्पटौ पिष्टकौषधी ॥ Dharaṇikośa 10.1.6
- धरणिकोश पयस्तरः स्याद्वेराबलयो रहः सुरतगुह्ययोः । उरः श्रेष्ठमुरो वक्षः पयः क्षीरं पयो जलम् ॥ Dharaṇikośa 31.1.6
- कोषकल्पतरु दुग्धभवेत्समीहास्वपि वृत्तभेदे प्लुष्टे तु दग्धं रवियुग्दिशि स्त्री । दिग्धं विषाक्ते विशिखे प्रलिप्ते क्षीरे तु दुग्धं त्रिषु पूरिते च ॥ ५८ ॥ Koṣakalpataru 6.20.58
- कोषकल्पतरु सुमभीष्मः शंतनुनन्दने स्मरहरे रात्रिंचरे दारुणे भेद्ये क्षीरखयोः सुमस्तु [न] युगे पुष्पे पुनः स्यात्सुमम् । धर्मोऽस्त्री सुकृतेऽथ पुंसि च यमे न्याये स्वभावे क्रता- वाचारोपमयोस्तथोपनिषदि स्यात्कार्मुकोपाधिगः ॥ ६७ ॥ Koṣakalpataru 6.25.67
- कोषकल्पतरु वीरस्यादेलवालुन्यपि दुग्धिकायां गम्भारिकाक्षीरवयःस्थयोश्च । मद्ये च रम्भापतिपुत्रवत्योः स्यात्तामलक्यां परवत्तु मान्ये ॥ ८० ॥ Koṣakalpataru 6.27.80
- कोषकल्पतरु पयस्रजो गुणे रेणुपरागयोश्च स्यादार्तवेऽन्त्येऽथ पुमानदन्तः । क्षीरे च नीरे च पयो वयस्तु खगे च बाल्यादिषु यौवने च ॥ २ ॥ Koṣakalpataru 6.31.2
- नानार्थार्णवसंक्षेप दुग्धक्षीरे गवादिके तु त्रिः कृतदोहे तथैव तत् । पयःप्रभृतिके चाथ दुर्गं क्ली नरके वने ॥ ६०६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.606
- नानार्थार्णवसंक्षेप पीथक्ली तु पीतिक्रियायां स्याद् हरिद्रायां तु सा स्त्रियाम् । पीताथ पीथशब्दस्तु क्लीबं क्षीरे जलेऽपि च ॥ ७७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.778
- नानार्थार्णवसंक्षेप मधुक्षीरे पुष्परसे मद्ये मन्त्रभेदेषु केषुचित् । शाकवल्लयां तु जीवन्तीसंज्ञायां स्त्री नृनप् पुनः ॥ ९५९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.959
- नानार्थार्णवसंक्षेप योग्ययूषा स्त्रीपुंसयोस्तु स्याद्धिंसायां योग्यवाक् पुनः । अपूपे चन्दने क्षीरे वाहने च नपुंसकम् ॥ १०७१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1071
- नानार्थार्णवसंक्षेप स्तन्यपरवल्लिङ्गतां विद्यादथ स्तनभवे त्रिषु । स्तन्यं क्षीरे तु तत् क्लीबं सरस्तु नरि मारुते ॥ १४६० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1460
- नानार्थार्णवसंक्षेप सरस्क्षीरे तु क्ली द्वयोस्त्वेष निषादशनकीसुते । मर्त्यजात्यन्तरे त्रिस्तु स्थिरस्य प्रतियोगिनि ॥ १४६१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1461
- नानार्थार्णवसंक्षेप ऊधस्यऊधस्यं तु नपि क्षीरे त्रिषु तूधोभवादिके । ऊरव्यस्तु द्वयोर्वैश्ये त्रिषु तूरुभवे भवेत् ॥ २७९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.279
- नानार्थार्णवसंक्षेप पवित्रमन्त्रे दध्नि ब्रह्मसूत्रे हेम्न्यर्थे कलशेऽम्बुजे । क्षीरे दर्भाङ्गुलीये तु पुन्नपुंसकयोरथ ॥ १०५३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1053
- नानार्थार्णवसंक्षेप मोरटइक्षुमूले प्रसूत्यादिसप्ताहादूर्ध्वजे गवाम् । क्षीरे मोरकसंज्ञेऽन्ये पुनर्गो(चर?रस) ऊचिरे ॥ १४५४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1454
- नानार्थार्णवसंक्षेप पुंसवनअथ पुंसवनं गर्भस्त्रियाः संस्कारकर्मणि । क्षीरे पुंसश्च सवने विद्यात् पुष्परजः पुनः ॥ ३७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.37
- नानार्थार्णवसंक्षेप सोमरसोद्भवअथो नपुंसकं क्षीरे ज्ञेयं सोमरसोद्भवम् । यत् त्वन्यत् सोमरसजं तत्र स्याद्भेद्यलिङ्गकम् ॥ २२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 8.22
- परमानन्दीयनाममाला होमिही? लक्ष्म्यामथो रुद्रे वासरेऽसौ हरो मतः । होमिर्वह्नौ घृते क्षीरे होरा राश्यर्धलग्नयोः ॥ ३७४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.28.374
- शिवकोष सुगन्धिसुगन्धि क्लीबं क्षीरे स्यात्तथा च हरिवालुके । Śivakoṣa 15.2.2
- शिवकोष पयस्पयः क्षीरे च नीरे च रजो रेणुपरागयोः । वायसो वृकधूपे च पुंसि स्यादगुरुद्रुमे ॥ ५२८ ॥ Śivakoṣa 27.2.528
- शब्दरत्नावली दुग्धदुग्धी क्षीराविकौषैध्यां दुग्धं क्षीरे प्रपूरिते । दोग्धा तु करिभेदे स्याद्गोपालवत्सयोः पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.7
- शब्दरत्नावली सूमसूमं नपुंसकं क्षीरे सलिले च वियत्यपि । सोमश्चन्द्रे समीरे च पितृदेवे धनाधिपे ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.28
- शब्दरत्नावली पयस्पनसा रोगभेदे स्याद्वानरीराक्षसीभिदोः । पयः क्षीराम्बुनोः क्लीबं पुक्कसश्वपचेऽधने ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.26
- शब्दरत्नाकर पयस्पिण्डिर्ना तैलकल्के स्त्री रथनाभौ च पिण्डिका । पयः पाथसि च क्षीरे पङ्कोऽस्त्री कर्दमांहसोः ॥ १९५८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1958
- त्रिकाण्डशेष मोरटमोरटं गोर्नवे क्षीरेऽङ्कोटपुष्पेक्षुमूलयोः । म्लिष्टं म्लाने कुवचने मर्कटी शूकशिम्ब्यऽपि ॥ १०१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.101
- त्रिकाण्डशेष दुग्धदोग्धा गोपे कवौ वत्से दुग्धं क्षीरे प्रपूरिते । दिग्धं लिप्ते विषाक्ते च दुर्विधौ खलदुर्गतौ ॥ २१८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.218