ऐरावत
airāvataपुं · masc.In 22 kośas: 48 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावणोऽभ्रमातङ्गश्चतुर्दन्तोऽर्कसोदरः ।ऐरावतो हस्तिमल्लः श्वेतगजोऽभ्रमुप्रियः ॥ १७७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
दीर्घर्ज्वैरावतं वज्रं त्वशनिर्ह्रादिनी स्वरुः ।शतकोटिः पविः शम्बो दम्भोलिर्भिदुरं भिदुः ॥ १८० ॥व्याधामः कुलिशोऽस्यार्चिरतिभीः स्फूर्जथुर्ध्वनिः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderपुंmasc.
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥ ३ ॥पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ।करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥ ४ ॥ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 भ्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
ऐरावतः पुण्डरीकः कुमुदाञ्जनवामनाः ।पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दिङ्मण्डलं चक्रवालं दिगन्तः करिशोलुकम् ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आबन्ता च सुधर्मा स्यान्नान्ता च भिदुरं भिदिः ।भेदुरं भिदिरं चैरावत ऐरावणो भवेत् ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावतः सुगन्धोऽथ वह्निदीप्तश्च रोचनः ।निन्दकश्चाम्लजम्बीरो वह्निबीजश्च शोधनः ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटक्यहार्यः शिखरी नगो दन्ती शिलोच्चयः ।ऐरावतोऽगो भाकूटः कुट्टारो दर्दुरः स्थिरः ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पर्यायतोऽपि तस्येदमीबन्ताः स्युः क्रमादिमाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोञ्जनः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
षण् वृषण्वसु पारुष्यं नन्दनं कन्दसारकम् ।ऐरावणोऽस्त्रियामैरावतश्चापि सदामदः ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
आयुधं त्विन्द्रपर्यायाद्धनुरैरावतं पुनः ।तदेव स्याद्वातरुषं वायुपर्यायतः फलम् ॥ १६२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निकेतपूर्त्तयोस्तद्वद्युतप्रयुतयोरपि ।पारताक्षतयोरैरावतक्ष्वेडितयोस्ततः ॥ १५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
चतुर्दन्तः श्वेतगजः सुदामैरावतः पुमान् ।प्रासादो वैजयन्तः स्याज्जम्भाद्यास्तपविद्विषः ॥ १०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रायुधं मणिधनुर्दल्मिस्तत्त्वृजुरोहितम् ।दीर्घिकैरावतं पूस्तु पूषभासाऽमरावती ॥ १०६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पीलुमूलेनैकदिग्यात्राव्ययं पीलुमूलतः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमु[19b]दोऽञ्जनः ।पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ २६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
ऐरावतो नागरङ्गो नारङ्गो वदनप्रियः ।योगसारस्त्वक्सुगन्धः सुधा तक्राधिवासकः ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावतं पारत-लोहिते चशुद्धान्त-वृत्ते धृत-दैवते च ।द्यूतं वियूथं च वरूथ-गूथेप्रस्थं तथा प्रोथ-सतीर्थ-यूथः ॥ ४८ ॥
इन्द्रवज्रा
genderपुंक्लीm. n.
नारङ्गे स्यान्नागरङ्गरत्वक्सुगन्धो मुखप्रियः ।ऐरावतो योगसारो योषिद्वक्त्राधिवासनः ॥ ६३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावते चतुर्दन्तो मन्दकः पीलुनामकः ।मधुरो मञ्जुलतरुर्मन्दारतरुपञ्चके ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सम्बन्धिनि त्विरावत्यास्त्रिष्वथौदुम्बरं नपि ।कुष्ठरोगान्तरे केचित् पुनस्ताम्रेऽप्यधीयते ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
मातलिः सामजश्चास्य हस्तिमल्लोऽभ्रवारणः ।ऐरावतश्चतुर्दन्तः श्वेतहस्त्यर्कसोदरः ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शतारः कुलिशो दीर्घज्वैरावतमपीरितम् ।शतकोटिश्च दम्भोलिर्व्याधामो ह्रादिनी स्त्रियाम् ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वरुणः पवनश्रीदावीशानोऽथ दिशां गजाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्ज[नः] ॥ १६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावतं दैवतमक्षतं चहस्तोपवीतव्रतपुस्तबुस्तम् ।द्यूतायुतध्वान्तवसन्तयूथ-वरूथगूथानि मुहूर्ततीर्थे ॥ १४१ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
ऐरावतोऽभ्रमातङ्गश्चण्डविक्रम इत्यपि ।हय उच्चैःश्रवा नीला शुभ्राङ्गी खग इन्दकः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्मा शेष इति प्रोक्ताः पूर्वाचार्यैर्दिगीश्वराः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥ ३३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावतो गजो वज्रमायुधं नन्दनं वनम् ।उच्चैःश्रवा हयो यानं विमानं व्योमगामि च ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
ऐरावतोऽभ्रमातङ्गो हस्तिमल्लोऽभ्रमुप्रियः ।श्वेतगजश्चतुर्दन्तः तथाऽर्कसोदरो गजः ॥ १९६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
दीर्घर्ज्वैरावतं चैव स्याद्वज्रं त्वशनिः स्वरुः ।दम्भोलिर्ह्रादिनी शंविः शतकोटिस्तथा पविः ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
भरतान्यैरावतानि विदेहाश्च विना कुरून् ।क्षेत्राणि कर्मभूम्यः स्युः पञ्चदशैव नामतः ॥ १६०५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 द (wrong syllable)
genderक्लीneut.
ऐरावतश्च नारङ्गो नागरङ्गः प्रसिद्धकः ॥ २०२४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
ऐरावतः सदादानः सुदामा श्वेतकुञ्जरः ।ऐरावणोऽभ्रमातङ्गो हस्तिमल्लो गजाग्रणीः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नागरङ्गस्तु नागङ्गो नार्यङ्गो नागरोऽपि च ।ऐरावतो नागरकस्तथा चक्राधिवास्थषि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रपुत्र्यां ताविषी स्याद् वात्यायां च तविष्यपि ।इन्द्रहस्तिन्यैरावण, ऐरावतः ऋजौ घनौ ॥ ६३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 स्ति (syllables merged)
genderपुंmasc.
उच्चैःश्रवास्तुरङ्गः स्याल्लीलोद्यानं तु नन्दनम् ।ऐरावत ऐरावणराथन्तर्यभ्रमुप्रियस्वरिभाः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वारिभृद्वारिवाहोऽथ वर्षुकोऽब्दो घनाघनः ।ऐरावतस्तु जलदो जलदस्योपरिस्थितः ॥ २१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैशालेयमहान्तकपद्ममहापद्मनहुषधृतराष्ट्राः ।कुञ्जरकुमुदैरावतकुण्डोदरपुण्डरीकबहुकुण्डाः ॥ ३०१ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
स्नुह्यां समन्तदुग्धा स्याद्वज्रिणी च त्रिकण्टका ।ऐरावतो नागरङ्गो नमेरुर्नागभूरुहः ॥ ५१३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऐरावतो राथन्तरिरभ्रनागोऽभ्रमुप्रियः ।ऐरावणश्चतुर्दंष्ट्रः सूर्यभ्रातारिमर्दनः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 थ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मार्गोऽयं पितृयाणाख्यस्थानान्येषां पथां दिवि ।ऐरावतं जारद्गवं वैश्वानरमिति क्रमान् ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
इन्द्रायुधं त्विन्द्रधनुस्तद्दीर्घमृजु रोहितम् ।ऐरावतं च विद्युत्तु चञ्चला चपला चला ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पत्रांगं रञ्जनं सेव्यं धूर्तमैरावतं लसम् ।कुचन्दनं जघन्यं च रक्तं च तिलपर्ण्यपि ॥ ११५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऐरावतौ दिग्गजनागभेदा-वैरावताख्यौ उडु[46]नागराजौ ।ऐरावतं वासवकार्मुकं स्या-दैरावती विद्युत्तडिद्विशेषः ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 2, syllable 6 द्यु (wrong syllable)
नागरङ्गाह्वये क्ली तु तत्फलेऽपि शचीपतेः ।ऋजुदीर्घे व्योमचापे स्थाने च व्योमगोचरे ॥ १२८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
ऋष्यप्रोक्ता शतावर्यां शूकशिम्ब्यां बलाभिदि ।ऐरावतो नागरङ्गद्रुमेऽपि लकुचद्रुमे ॥ १९९ ॥
अनुष्टुप्
तटष्यप्रोक्ता शतावर्यामबला शूकशिखयोः ।ऐरावतो दिग्गजे स्यान्नारङ्गे लकुचद्रुमे ॥नागान्तरे च पुंसि स्यात् स्त्रियां तडिति तद्भिदि ।क्लीबं महेन्द्रकोदण्डे नटजुदीर्घे निगद्यते ॥कलधौतं शातकुम्भे रजते च नपुंसकम् ।कुमुद्वान् वाच्यलिङ्गः स्यात्कुमुदप्रायदेशके ॥कुमुद्वनी कुमुदिनीकुशपर्ण्योरपि स्त्रियाम् ।भवेत्कुहरितं क्लीबं रतशब्दे पिकध्वनौ ॥कृष्णवृन्ता माषपर्ण्यां पाटलायामपि स्त्रियाम् ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 शि (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 नट (syllable split)
ऐरावतो नागरङ्गेऽप्यथ कान्तिर्द्युतीच्छयोः ।किरातौ म्लेच्छभूनिम्बौ कान्तस्तु प्रियरम्ययोः ॥ १५३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनागरङ्ग
ऐरावत as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश हस्तिमल्लपरिमलो विमर्दे स्यात्सौगन्धे च मनोहरे । हस्तिमल्लौ विजानीयादैरावतविनायकौ ॥ Dharaṇikośa 27.2.45
- कोषकल्पतरु मल्लनागईहामृगो रूपकभेद उक्तो जन्तौ वृके स्यादथ मल्लनागः । वात्स्यायनैरावतयोरथोप- रागः परीवादरविग्रहादौ ॥ २८ ॥ Koṣakalpataru 6.3.28
- कोषकल्पतरु सदादानऐरावते गणपतौ गन्धगजे स्यात्सदादानः । अवदानं पुनरुक्तं कर्मणि वृत्ते द्विधाकृत्याम् ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.21.16
- शब्दरत्नावली सदादानसदादानो गन्धहस्तिन्यैरावतगणेशयोः । सम्बदनं वशीकारे क्लीबमालोचनेऽपि च ॥ समादानं समीचीनग्रहे बौद्धाह्णिकेऽपि च । सम्वाहनन्तु भारादिवाहने चाङ्गमर्दने ॥ समापनं परिच्छेदप्रमापनसमाप्तिषु । सनातनो हरे विष्णौ नित्यपित्रतिथिष्वपि ॥ सनातनी भवान्यान्तु वाण्यब्धिसुतयोः स्त्रियाम् । स्तनयित्नुर्जलधरे विद्युति स्तनिते स्त्रियाम् ॥ सरोजिनी तु कमलाकरपङ्कजयोः स्त्रियाम् । समापन्नं वधे क्लिष्टे समाप्तप्राप्तयोरपि ॥ संयमनं व्रते बन्धे यमपूर्यामपि स्त्रियाम् । भवेत्सारसनं काञ्च्यामुरस्तेन तनुत्रिणाम्(?) ॥ सामयोनिर्ग्रजब्रह्मसामोत्थेषु भवेत्पुमान् । सुदर्शनो विष्णुचक्रे जम्बूवृक्षे सुरलाये ॥ क्लीबं महेन्द्रनगरे प्रज्ञौषधिभिदोः स्त्रियाम् । सुयामुनोऽच्युते मेघे प्रासादवत्सराजयोः ॥ सुकर्मा योगभेदे स्यात्सत्कर्मविधिकर्मणोः । सुधन्वा वीरभेदे स्याद्धानुष्के विश्वकर्मणि ॥ सुपर्वा पुंसि वंशे तु धूमपर्वामरेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.127
- शब्दरत्नावली हस्तिमल्लरतकेलिः कलालापे षिङ्गे दन्तक्षतेऽपि च । भवेद्वायुफलं शक्रकार्मुके करकेऽपि च ॥ तथा विचकिलो मल्लीप्रभेदे मदनेऽपि च । बृहन्नलो बृहत्पोटगले दीर्घेऽर्जुनेऽपि च ॥ सदाफलं स्कन्धफले नारिकेलेऽप्युडूम्बरे । सिनीवाली दृष्टचन्द्रकलामान्दुर्गयोरपि ॥ सौवर्चलं लवणभित्सर्जिकाक्षारयोरपि । हस्तिमल्लः शङ्खनागे ऐरावतगणेशयोः ॥ हरितालं धातुभेदे स्त्री दूर्वाकाशयोरपि । हालाहलो ब्रह्मसर्प त्वञ्जनाखुभिदि स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.113