सिन्धु
sindhuपुं · masc.In 20 kośas: 44 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
पारावारः सागरोऽवारपारोऽकूपारोदध्यंर्णवा वीचिमाली ।यादः स्रोतोवार्नदीशः सरस्वान्सिन्धुदन्वन्तौ मितद्रुः समुद्रः ॥ १०७३ ॥आकरो मकराद्रत्नाज्जलान्निधिधिराशयः ।द्वीपान्तरा असंख्यास्ते सप्तैवेति तु लौकिकाः ॥ १०७४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
नदी हिरण्यवर्णा स्याद्रोधोवक्रा तरङ्गिणी ॥ १०७९ ॥सिन्धुः शैवलिनी वहा च ह्रदिनी स्रोतस्विनी निम्नगास्रोतो निर्झरिणी सरिच्च तटिनी कूलंकषा वाहिनी ।कर्बुर्द्वीपवती समुद्रदयिताधुन्यौ स्रवन्तीसर-स्वत्यौ पर्वतजापगा जलधिगा कुल्या च जम्बालिनी ॥ १०८० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्: pāda 1, syllable 9 च (wrong syllable)
नदीस्त्रीहिरण्यवर्णास्त्रीरोधोवक्रास्त्रीतरङ्गिणीस्त्रीसिन्धुपुंशैवलिनीस्त्रीवहास्त्रीह्रदिनीस्त्रीस्रोतस्विनीस्त्रीनिम्नगास्त्रीस्रोतस्क्लीनिर्झरिणीस्त्रीसरित्स्त्रीतटिनीस्त्रीकूलंकषास्त्रीवाहिनीस्त्रीकर्बूस्त्रीद्वीपवतीस्त्रीसमुद्रदयितास्त्रीधुनीस्त्रीस्रवन्तीस्त्रीसरस्वतीस्त्रीपर्वतजास्त्रीआपगास्त्रीजलधिगास्त्रीकुल्यास्त्रीजम्बालिनीस्त्री
genderपुंmasc.
समुद्रोऽब्धिरकूपारः पारावारः सरित्पतिः ।उदन्वानुदधिः सिन्धुः सरस्वान्सागरोऽर्णवः ॥ १ ॥रत्नाकरो जलनिधिर्यादःपतिरपाम्पतिः ।तस्य प्रभेदाः क्षीरोदो लवणोदस्तथापरे ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सिन्धुः स्रवन्ती तटिनी तरङ्गिणी,नदी धुनी निर्झरिणी च निम्नगा ।कूलङ्कषा शैवलिनी सरस्वती,समुद्रकान्ता ह्रदिनी तथापगा ॥ ६६५ ॥
upajati 12
genderस्त्रीfem.
पद्माकरस्तटाकः स्यात्कासारः सरसी सरः ।स्वस्तिकः पुष्करः सिन्धुर्जलाशय इतीर्यते ॥ १०५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कन्या कालविका स्वल्पवाहिनी कृत्रिमा सरित् ।समुद्रोब्धिरकूपारः सिन्धुः सागरसम्भवः ॥ १०७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
समुद्रः सागरः सिन्धुस्तरिषस्तारिषोऽर्णवः ।लौहित्यस्तरणिर्धेनः पारावारो महाशयः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्रवन्ती निम्नगा स्रोत्या सिन्धुः सस्नुत्सरस्वती ।ऋषिकुल्यापगा माता धेना कूलंकषा शिफा ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
विपाशाथ हिरण्यात्स्याद्बाहुर्वाहश्च शोणकः ।काञ्चनाक्षी विशाला च चक्षुः सिन्धुः सरस्वती ॥ ४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पलाशिनी नन्दना च धूमा मन्दाकिनी दया ।चित्रोपला चित्रवर्णा सिन्धु रेखारिका तथा ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
ईर्वार्ववटुसिन्धूनां मनोर्भृत्योरुरोरपि ।लव्यणिश्रेणिपर्णीनां गव्यूती रश्मिवाचिनाम् ॥ १२४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
कशिपुस्थाण्डजन्तूनां जीवातोश्च पलाण्डुना ।सिन्धुदोस्तितऊनां च कम्बुना सह सक्तुभिः ॥ १९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
रत्नाकरः सिन्धु-महासरौ[64b] च तरन्त-मीरौ मकरालयश्च ।महाशय-श्रीगुरु-सागराश्च मितद्रु-दभ्रार्णव-पाथिषः स्युः ॥ १६ ॥
उपेन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly उपेन्द्रवज्रा: pāda 1, syllable 1 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
सिन्धुः स्त्री ह्रदिनी धुनी च तटिनी जम्बालिनी वाहिनीकर्षूर्निर्झरिणी समुद्रगृहिणी शैवालिनी वार्वहा ।स्रो[67a]तस्वत्यपगा नदी जलधिगा स्यान्निम्नगाप्यापगाकुल्या द्वीपवती सरिद्गिरिभवा धेना च कूलंकषा ॥ ५३ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्
genderस्त्रीfem.
गिरेर्नदी गिरिणदी तथा गिरिनदी मता ।क्लीबाव्ययं चोपनदं तथोपनदि च स्मृतम् ॥सप्तगोदावरं सप्तगङ्गं द्वियमुनं तथा ।देशे तून्मत्तगङ्गं स्यात्तथा लोहितगङ्गकम् ॥पारेगङ्गं तु गङ्गायाः पारे पूर्ववदीरितम् ।वहो नदो भिद्य उद्ध्यः सरस्वत्सम(प्त?)सिन्धवः ॥हिरण्यबाहुः शोणः स्यात्स्वर्णवाहोऽप्यसौ भवेत् ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उशीनराः क्षीरपाणा राढाः सूला(सुह्माः) प्रकीर्तिताः ।स्यात्सौह्मनागरः सुह्मनगरे त्रितये भवः ।पञ्चापाः स्युः पञ्चनदाः सिन्धवः सिन्धुलक्षिताः ॥ ४२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
रुशब्दान्तास्तुशब्दान्तास्तु कशेरुदारुजतुवस्तुमस्तुभिस्त्यक्ता रहिताः । सग्रन्थिप्रस्था पुंसि भवेयुरित्यर्थः । यथाऽयं त्सरुः खड्गमुष्टिः । भरुर्भर्त्ता । मरुर्निर्जलो देशः । चरुर्मन्त्रतप्तपाकः । शत्रुः रिपुः । तरुर्वृक्षः । मरुर्मृगः । मेरुः पर्वत इत्यादिः । अयं केतुरुत्पातः । सेतुः बन्धः । हेतुः कारणम् । तन्तुः षट्प्रकृतिः । धातुः श्लेष्मादिः । कशेरुप्रभृतयो नपुंसके भवन्ति । इदं कशेरु भूसम्भवम् । इदं दारु काष्ठम् । जतु लाक्षा । वस्तु वाक्यप्रबन्धहेतुः । मस्तु दधिसम्भवम् । ग्रन्थिप्रस्थौ च पुंसि भवतः । अयं ग्रन्थिः गाण्ठिरिति प्रसिद्धः । प्रस्थः परिमाणम् । इसन्तानामुसन्तानां च घ्यञन्तानां च नपुंसकता स्यात् । इदं सर्पिः घृतम् । हविर्देवान्नम् । बर्हिः पवित्रमित्यादि । इदं वपुः शरीरम् । आयुः जीवितपरिमाणम् । धनुः शस्त्रमित्यादिः । ष्य[घ्य]ञ्ग्रहणेन "वर्णदृढादिभ्यः ष्य[घ्य]ञि"ति गृह्यते । न ब्राह्मणादिभ्यः । सौकुमार्य्यं शौक्ल्यं[क्यं] कार्ष्ण्यं[र्त्स्न्यं] दाक्ष्यमित्यादि ।पुंसि स्त्रियां च पाटलिगोमुष्ट्यशनिबाहुसिन्धुमणयः ।आशीर्धूःपूक्षुत्तृ[तृ]ड्गिरः स्त्रियां मुद्रुषौ च ॥ ४६ ॥
metre not recognised
त्सरुपुंभरुपुंमरुपुंचरुपुंशत्रुपुंतरुपुंमेरुपुंकेतुपुंसेतुपुंहेतुपुंतन्तुपुंधातुपुंकशेरुक्लीदारुक्लीजतुक्लीवस्तुक्लीमस्तुक्लीग्रन्थिपुंप्रस्थपुंसर्पिस्क्लीहविस्क्लीबर्हिस्क्लीवपुस्क्लीआयुस्क्लीधनुस्क्लीसौकुमार्यक्लीशौक्ल्यक्लीकार्ष्ण्यक्लीदाक्ष्यक्लीपाटलिपुंस्त्रीगोपुंस्त्रीमुष्टिपुंस्त्रीअशनिपुंस्त्रीबाहुपुंस्त्रीसिन्धुपुंस्त्रीमणिपुंस्त्रीआशिस्स्त्रीधुर्स्त्रीपुर्स्त्रीक्षुध्स्त्रीतृष्स्त्रीगिर्स्त्रीमुद्स्त्रीरुष्स्त्री
genderपुंस्त्रीm. f.
एते शब्दाः पुंसि स्त्रियां भवन्ति । अयं पाटलिः इयं पाटलिः वृक्षविशेषः । अयं गौः इयं गौः । अयं मुष्टिरियं मुष्टिः । अयमशनिरियमशनिः । अयं बाहुरियं बाहुः । अयं सिन्धुरियं सिन्धुः । अयं मणिरियं मणिः । एते शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । इयमाशी इष्टाशं[सं]सा । इयं धूः भारः कीलश्च । इयं पूः पुरी । इयं क्षुद्बुभुक्षा । इयं तृट् पिपासा । इयं गीर्वाणी । इयं मुत् हर्षः । इयं रुट् रोषः ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंस्त्रीm. f.
स्रोतस्विनी धुनी सिन्धुः स्रवन्ती निम्नगाऽपगा ।नदी नदो द्विरेफश्च सरिन्नामा तरङ्गिणी ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
देवकीनन्दनः सोमसिन्धुश्रीवत्समाधवाः ।पद्मनाभः पद्मशयो वनमाली पुनर्वसुः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
समुद्रः सागरः सिन्धु[27]र्वीचिमाली नदीपतिः ।पारावारो जलनिधिर्मितद्रुश्चार्णवोदधी ॥ ३५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वहा च ह्रदिनी सिन्धु[र्निम्न]गा सागराङ्गना ।हिरण्यवर्णा सा प्रोक्ता सरस्वत्यपि कथ्यते ॥ ३५९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
आणिर्योनिर्मुनिः सिन्धुर्हनुर्मृत्युर्मनुः पुनः ।ऋष्टिः कर्कन्धुराखुस्त्ववटुः कन्दुरूरुस्तथा ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 रू (wrong syllable)
genderपुंस्त्रीm. f.
समुद्रः सागरः सिन्धुः सरस्वानर्णवोऽम्बुधिः ।अकूपारो जलनिधिः पारावारः पयोनिधिः ॥ २७८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आपगा वाहिनी सिन्धुः स्रवन्ती वक्रगामिनी ।गङ्गा भागीरथी देवनदी त्रिपथगामिनी ॥ २८४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
महास्रोतस्वतः सिन्धुरटको विप्रनिन्दितः ।ब्रह्मपुत्रो ब्रह्मभद्रो नैलाद्रेयो हरित्प्रभः ॥ २८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
समुद्रः सागरः कन्धिः पयोधिर्जलशेवधिः ।नदीनः सिन्धुरम्भोधिः पयस्वान्पवनानुगः ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
समुद्रः सागरः सिन्धुरुदधिः सरितां पतिः ।वारिराशिरकूपारः सरस्वान्मकरालयः ॥ ११२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नदी तरङ्गिणी सिन्धुस्तटिनी निम्नगा धुनी ।श्रो[स्रो]तस्विनी शैवलिनी स्रवन्ती ह्रदिनी सरित् ॥ ११४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
समुद्रः सागरः सिन्धुस्तिमिकोशो महाशयः ॥ १८६५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
नदी धुनी धुनिः सिन्धुः ह्रदिनी ह्रादिनी वहा ।स्रोतः स्रोतस्विनी कर्षूः स्रोतस्वती सरस्वती ॥ १८८१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्व (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
सत्त्ववृत्तास्त्रिषु द्वे ते पीडापर्याय ईरितः ।समुद्रः सागरः सिन्धुः सरस्वान् सरितां पतिः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ह्रदिनी ह्रादिनी सिन्धुः सरित् सागरगामिनी ॥
genderस्त्रीfem.
अमोघानन्दनब्रह्मपुत्रलौहित्यलोहिताः ।कुमारो घर्घरः सिन्धुभैरवाद्यास्तथा परे ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ सिन्धुः सिन्धुखेलस्तुरुण्डः पारदण्डकः ।पारसीकः पारसिको यवनो जवनोऽपि च ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 पा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अर्णव उदधिरुदन्वानब्धिरकूपार आपगानाथः ।वरुणालयमकरालयवाराकरसिन्धुसागरसमुद्राः ॥ ३१५ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderपुंmasc.
सरित्स्रवन्ती तटिनी तरङ्गिणीसरस्वती सिन्धुरगात्मजापगा ।नदी धुनी निर्झरिणी च निम्नगासमुद्रकान्ता ह्रदिनी च वाहिनी ॥ ३४३ ॥
वंशस्थम्
genderस्त्रीfem.
ऋषिकुल्या शुक्तिमती सिन्धुश्चर्मण्वती शिप्रा ।देवस्मृतिर्वितस्ता तमसा तपती दृषद्वती तापी ॥ ३५१ ॥
उद्गीतिः
genderस्त्रीfem.
कोसलकेकयहूणा घूर्जरयौधेयहेहया मत्स्याः ।गान्धारसिन्धुजावकसिंहलकाम्बोजसोमकाम्बष्ठाः ॥ ३७७ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
तुलुष्का यवनाश्वेद्याश्चेदयो दारुकाश्च ते ।सिन्धवोऽमी तु काश्मीरप्रमुखाः पुंसि भूम्नि च ॥ ३८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाथोधिसिन्धुमकरालयवारिराशि- गंगाधरेन्दुजनकास्तिमिरूर्मिमाली ।वार्धिर्मितद्रुतिमिकोषमहाशयाश्चक्लीबं च शैलशिबिरं धरणीप्लश्च ॥ १ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every linenearly वसन्ततिलका
genderपुंmasc.
तलोदा चाम्पिला सिन्धुर्ऋषिकुल्या वहा च सा ।अवगा गान्दिनी गङ्गा हैमवत्युग्रशेखरा ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
टर्कवाहीककाश्मीरतुरुष्केषु ससिन्धुषु ।बाह्लीका वाह्लिका कीराः शाखयो दारदाः क्रमात् ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तरंगिणी शैवलिनी तटिनी ह्रादिनी धुनी ।अब्धा कूलंकषा सिन्धुरापगा वाहिनी वहा ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अशीत्यक्षरकेच्छन्दोभेदे च कृतसंज्ञके ।गजानां दानतोये च कटनेत्रसमुद्भवे ॥ १५२१ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
सिन्धु as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश द्वीपवत्आयुष्मानपि दीर्घायुर्ग्रहयोश्च प्रकीर्तितः । द्वीपवांस्तु नदे सिन्धौ द्वीपवत्यवनिर्नदी ॥ Dharaṇikośa 15.2.61
- धरणिकोश वाहिनीशोभनो ग्रहयोगेऽपि वपनं मुण्डनेऽपि च । कामिनी स्त्री स्वचित्रा?च वाहिनी सिन्धुसेनयोः ॥ Dharaṇikośa 19.1.18
- कोषकल्पतरु महाकच्छसिन्धौ महाकच्छ इहाम्बुराजे Koṣakalpataru 6.6.6
- कोषकल्पतरु तरणिपतितधेनुसमुद्धृतियष्टिकां- शुरविसिन्धुगता तरणिर्द्वयोः । तरितरुण्योषधिगा तु भवेत्स्त्रियां रविगता तु नरीत्यपरे जगुः ॥ ३९ ॥ Koṣakalpataru 6.15.39
- कोषकल्पतरु नदीकान्तसिन्धौ च सिन्दुवारे हिज्जल उक्तो नदीकान्तः । स्त्री जम्बुकाकजङ्घावल्लीमात्रेषु निर्दिष्टः ॥ ६४ ॥ Koṣakalpataru 6.17.64
- कोषकल्पतरु उदरथिअश्रद्धेये वाक्येऽथोदरथिः स्याद्रवौ सिन्धौ । Koṣakalpataru 6.18.29
- नानार्थार्णवसंक्षेप तविषस्तम्बे जलोद्भवे ना तु तविषः सिन्धुनाकयोः । बले च स्त्री तु तविषी स्याद्वात्यादेवकन्ययोः ॥ ८३६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.836
- नानार्थार्णवसंक्षेप दारददात्यूहः कालकण्ठाख्यखगे द्वे चातके तथा । दारदस्तु पुमान् सिन्धुसंज्ञके नीवृदन्तरे ॥ ९२४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.924
- शिवकोष पथ्यपथ्या मुण्डीविजयावन्ध्यापद्मासु पथ्यन्तु । सिन्धुनि पाक्यं काचे बिडे च पाक्यो यवक्षारे ॥ ३४३ ॥ Śivakoṣa 21.1.343
- शिवकोष वरवर्यभीरौ वरं धीरकुम्भसिन्धुगुडत्वचि । वरा वन्ध्याचन्द्रहासापौत्रीपाठाफलत्रिके ॥ ३८३ ॥ Śivakoṣa 22.2.383
- शिवकोष शीतशिवमधुयष्ट्यां वारिभवो नखे शङ्खे च शैवले । शीतशिवं शैलेये सिन्धुतिमिस्यां तु शीतशिवः ॥ ५१० ॥ Śivakoṣa 24.3.510
- शब्दरत्नावली लवणरोहिणी कण्ठरुग्तारासोमवल्ककटम्भरेः । लवणं सैन्धवादौ तु ना सिन्धौ रसरक्षसोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.58
- शब्दरत्नावली द्वीपवतीदिवाभीत उलूके स्यात्कुम्भिले कुमुदाकरे । दिवाकीर्तिः पुमानेव नापितान्तावसायिनोः ॥ द्वीपवती भूमिनदयोः पुंसि सिन्धौ नदेऽपि च । स्याद्धूमकेतुर्ज्वलेने तथा चोत्पातशेषके ॥ नन्द्यावर्त्तश्च नगरे गृहभेदे च पुंस्ययम् । नदीकान्तः सिन्धुवारे हिज्जले च सरित्पतौ ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.163
- शब्दरत्नाकर वाहिनीपर्याहाराध्वभारेषु स्यातां विवधवीवधौ । वडवाश्वा ब्राह्मणी च वाहिनी सिन्धुसैन्ययोः ॥ २१६४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2164